1848 en de Arabische lente

Gepubliceerd op: 13 juni 2011, auteur: Gudrun Kummerer

De revoluties, contrarevoluties, idealen en desillusies van de huidige Arabische onrust vertonen grote overeenkomst met de Europese revoluties van 1848 en hun jarenlange nasleep. Juichen we te vroeg in ons optimisme over de “Arabische lente”?

Met de nieuwsbeelden over de “Arabische lente” op het netvlies is het niet moeilijk om de overeenkomsten te zien met de revoluties die in 1848 overal in Europa opvlammen. Eerst even terug naar dat jaar. Er bestaan dan grootse idealen over democratie en participatie door het volk. En er is een groeiende weerstand tegen de corrupte, vooral zichzelf verrijkende regimes van dat moment. Kortom, het broeit in Europa.

Economische tegenspoed laat die opgekropte woede uiteindelijk ontvlammen. Een periode van misoogsten, toegenomen werkloosheid en armoede, leidt tot hongersnoden in 1845 en 1846. Die honger is de katalysator van de revoluties van 1848, maar er zijn ook inspirerende idealen. Vooral op het gebied van stemrecht en betere arbeidsomstandigheden hebben de revolutionairen grote ambities.

Een ander opvallend punt in 1848 is de opkomst van opiniebladen en kranten waarmee het publieke sentiment opgezweept wordt. En kenmerkend is de steeds snellere verspreiding van die media dankzij ontwikkelingen op het gebied van communicatie en transport.

De straat op
De 1848-revoluties beginnen op Sicilië in Italië, een dan relatief onbeduidende staat in Europa. En daar hebben we meteen een parallel met de Arabische lente van nu te pakken: in 2011 begint het verzet in Tunesië. Een staatje dat West-Europa vooral kent als toeristische uitvalsbasis, maar waarover weinig bekend is van sociale of politieke misstanden.

Net als in 1848 verspreidt de revolutionaire impuls zich ook nu erg snel over andere staten, zoals Egypte, Syrië en Libië. En er zijn duidelijke overeenkomsten te zien tussen de oorzaken van de revoluties. Want ook nu is boosheid over een gebrek aan democratie en participatie de belangrijkste reden om de straat op te gaan. En ook in de Arabische landen komt die boosheid explosief tot uiting door de economische malaise.

Menig Europeaan vraagt zich af waarom het bijvoorbeeld juist in Egypte zo mis ging, een relatief westers Arabisch land met een bloeiende toeristische industrie. Een van de oorzaken is dat bijna 20 procent van de bevolking onder de armoedegrens leeft. Dat doet overigens niets af aan de andere idealen van de revolutionairen. Zoals de Europese bevolking in 1848 oprecht voor uitbreiding van stemrecht en verbetering van de arbeidsomstandigheden strijdt, zo doet de Arabische bevolking dat ook voor politieke vrijheid en een beter leven.

Anno 2011 hebben Twitter en andere sociale media de rol overgenomen van de opiniebladen en kranten van 1848. En net als in 1848 verspreidt zich ook nu een utopische sfeer van hoop en optimisme over de weerstand van het individu tegen almachtige regimes.

Verbroedering
De overeenkomsten zijn geen toeval. Revoluties hebben nu eenmaal een bepaalde dynamiek, ongeacht het tijdperk of werelddeel waarin zij spelen. Als 1848 model staat voor het verdere verloop van de Arabische lente in 2011, dan past enige terughoudendheid over het huidige optimisme.

De revoluties van 1848 zijn te verdelen in drie fases, die ook in de Arabische revoluties herkenbaar zijn. In de eerste fase staat het gezamenlijke ideaal centraal. Dat vervaagt tegenstellingen in welvaart en afkomst en creëert zo kameraadschappen onder voormalige tegenstanders. Ook in de Arabische landen zien we een dergelijke verbroedering terug. In Egypte beschermen (christelijke) kopten en moslims op een zeker moment elkaars heilige huizen. Een opmerkelijk gebaar van solidariteit nadat zij eerder nog aanslagen op elkaar hebben gepleegd. Ook nu is solidariteit en vorming van een unaniem front tegen een “vijand” kenmerkend voor de eerste fases van de revoluties. De vraag is hoe lang die verbroedering houdbaar zal blijken.

Tijdgebrek en ongeduld
In de tweede fase is er in 1848 geen gemeenschappelijk doel meer voor de verschillende sociale groepen die de revoluties in gang hebben gezet. Zodra de vijand verslagen is of eisen ingewilligd zijn, spelen de verschillende belangen van die groepen weer op. Proletariaat, bourgeoisie en boeren komen weer tegenover elkaar te staan. Ook nu komen er berichten uit Egypte over nieuwe rellen tussen christenen en moslims na de val van het voorheen gezamenlijk gehate regime van Mubarak.

De derde fase van de revoluties van 1848 is wellicht de meest problematische. Daarin maken nieuwe regeringen de eerdere hervormingen weer ongedaan en verstevigen hun greep op het volk. Want zij weten zich nog geen raad met de problemen uit de erfenis van de verjaagde regeringen. Dit komt soms door gebrek aan ervaring van de overwinnaars en soms door gebrek aan tijd. De nieuwe leiders hebben op dat moment nog geen antwoord op contrarevoluties en op het ongeduld van het volk.

In 1848-1849 komt Duitsland een heel eind met het Parlement van Frankfurt dat een plan presenteert voor een Duitse staat. Maar het leger van Pruisen, een van die Duitse staten, onderdrukt die pogingen tot verzelfstandiging alsnog. Dat militaire succes is vooral te wijten aan de sterke verdeeldheid van het Parlement van Frankfurt over de vraag of Oostenrijk ook onderdeel moet zijn van de nieuwe Duitse staat.

De ware uitdaging
Pas als de revolutie “geslaagd” is, begint de ware uitdaging lijkt het dus. Een regime omverwerpen is niet gemakkelijk, getuige de vele slachtoffers die al gevallen zijn en de bloedige strijd die zich voortsleept in Libië. Daar is het nog maar zeer de vraag of de dappere revolutionairen niet alsnog door de meedogenloze weerstand van hun huidige leider een stap terug zullen moeten doen. Nog moeilijker is het om een nieuwe invulling te geven aan het gat dat valt wanneer die omverwerping is gelukt.

Die invulling is sterk afhankelijk van degenen die de macht grijpen of krijgen. In veel Arabische landen zien we dat het leger een rol speelt bij overwinningen van revolutionairen. Dat kan een bedreiging zijn: militaire regimes zijn door de geschiedenis heen niet snel geneigd gebleken om eenmaal gegrepen macht terug te geven. Noch aan nieuwe leiders, noch aan het volk. Er is vrees voor coups door extremistische groeperingen en dat is niet onterecht.

Hele kluif
In dit soort fases van onrust en ontworteling zijn idealistische groeperingen gemakkelijk te overrompelen door nieuwe machtszoekers. Maar zelfs zonder van dat scenario uit te gaan, is er reden om hoop en optimisme over de Arabische lente te doseren. Ook de meest idealistische en vernieuwingsgezinde regeringen zullen een hele kluif krijgen aan het wegnemen van de oorzaken voor het uitbreken van deze massale onvrede. Revoluties zijn pure politiek: het nakomen van gemaakte beloftes en verwerkelijken van idealen is lang niet zo gemakkelijk als het ten tijde van campagne- of oppositievoering lijkt. Het desondanks behouden van een breed draagvlak, zonder de teugels aan te trekken in tijden van aanhoudende onrust, zou op zichzelf al revolutionair te noemen zijn.

► Op 16 juni 2011 is er een debat in de Kargadoor in Utrecht met het thema Kaapt het Westen de Arabische Revolutie?




 







Verder lezen en kijken:
► Nieuws, video's en informatie over Arabische Lente op deze Engelstalige Al Jazeera themasite , deze website van The Times  en deze website van de BBC.
► Artikel over de onrust in de Arabische wereld en de revoluties van 1848 op BBC History
► Video met een college over de revoluties van 1848 (Engels). Zie hier deel 2 van het college over Duitsland in 1848 en hier deel 3 over Les Miserables

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Gudrun Kummerer, eindredactie: Margriet Pflug