200 jaar burgerlijke stand in Nederland

Gepubliceerd op: 8 februari 2011, auteur: Herman Hiemstra

Het registreren van de bevolking is altijd belangrijk geweest voor heersers. Al was het alleen maar om periodiek belasting te kunnen innen. Nederland kreeg in 1811 zijn eerste landelijke register: de burgerlijke stand. 

Het oudst bewaard gebleven zeer nauwkeurig overzicht van land en volk is het Domesday Book (1086), een inventarisatie van het rijk van Willem de Veroveraar, koning van Engeland van 1066-1087. Hij stuurde speciale Koninklijke ambtenaren naar alle districten van zijn land om gegevens te verzamelen over: de omvang van de landgoederen, de kwaliteit van de grond, gegevens over de bouwgrond, de namen van de landeigenaren, de leenmannen en achterleenmannen, de omvang van het aantal arbeidskrachten, aantal ploegen, molens, waarde van het landgoed en het totaal van de lasten.

De manier van registreren maakte het Domesday Book tot een statistisch register dat met menige rationele registratiemethodiek van deze tijd zou kunnen wedijveren. Geen vorst uit die tijd had zo’n nauwkeurig overzicht van fiscale bronnen en zijn onderdanen als Willem de Veroveraar.

Nederland 700 jaar later
In de Nederlanden bestond een dergelijk systeem niet. Zelfs niet in de toch redelijk moderne Bataafse Republiek. Tijdens de Republiek was er nog vrijwel geen sprake van één centraal bestuurs- en rechtssysteem, zoals we dat tegenwoordig kennen. De ‘Staat’ bestond toen in feite uit een verbond van zeven onafhankelijke republiekjes, waarin de Statenvergaderingen zelfstandig waren. Het centraal gezag berustte bij de Staten-Generaal,louter bij de gratie van consensus. Dit betekent dat alle afgevaardigden het met de beoogde besluiten eens moeten zijn. Daarvan was in de praktijk zelden of nooit sprake.

De bestuurlijke en rechterlijke organisatie (inclusief de bijbehorende wetgeving) was op gewestelijk niveau, geregeld. Door deze structuur was het niet noodzakelijk om op landelijk niveau inzicht in de bevolkingsomvang en –samenstelling te hebben.

Napoleon
Aan de decentrale structuur van de Republiek kwam een einde toen op 5 juni 1806 het Koninkrijk Holland ontstond. Aanvankelijk met Lodewijk Napoleon, de broer van de Franse keizer, als staatshoofd. In 1810 werd het Koninkrijk Holland ingelijfd bij Frankrijk. Daarmee werd Napoleon Bonaparte ook heerser over Nederland.

In het uitgebreide rijk van Napoleon waren centralisatie van bestuur en uniforme wetgeving onontbeerlijk. Voor het kunnen nemen van heel veel maatregelen was het belangrijk inzicht te hebben in structuur en samenstelling van de bevolking. Wat de omvang betreft, gaf de volkstelling van 1795 al een vrij volledig beeld. Daarna is er in 1807 nogmaals een volkstelling gehouden.

Invoering een feit
Na de inlijving werd de autoriteiten in Holland bij Keizerlijk Decreet te verstaan gegeven dat de Franse wetboeken van toepassing waren. Volgens de regels van het Burgerlijk Wetboek van die tijd moest er een burgerlijke stand worden ingevoerd. Die invoering was op 18 november 1811 in heel Nederland een feit.

Bij de burgerlijke stand van 1811 werden vier registers aangelegd:
• Het register van geboorten
• Het register van huwelijken en echtscheidingen
• Het register van overlijden
• Het register van huwelijksaangiften en huwelijksafkondigingen

Dit laatste werd in 1879 gesplitst in twee afzonderlijke registers. In 1913 werd een zesde register toegevoegd: het register voor toestemming tot het huwelijk. In 1935 werd het gescheiden register van huwelijksafkondiging afgeschaft. De huwelijksafkondiging aan de pui van het gemeentehuis bleef nog tot en met 1987 bestaan.

De ambtenaar van de burgerlijke stand
Tot 1851, toen de eerste gemeentewet tot stand kwam, bepaalde het Burgerlijk Wetboek wie er tot ambtenaar van de burgerlijke stand benoembaar was. Zij werden door de plaatselijke besturen uit hun midden aangewezen. Dat wil zeggen: het waren leden van het college van burgemeester en wethouders of van de gemeenteraad.

Vooral in de grotere gemeenten kregen zij vrijwel een complete dagtaak aan het afdoen van de werkzaamheden die voortvloeiden uit deze taak. Geleidelijk aan gingen ook ambtenaren ter secretarie deze taken op zich nemen. Ook ondertekenden de ambtenaren van de burgerlijke stand nog slechts éénmaal per week de voorgelegde akten. Daarom werd in 1879 het Burgerlijk Wetboek in die zin gewijzigd, dat gemeentebesturen voortaan één of meer ambtenaren ter secretarie tot ambtenaar van de burgerlijke stand konden benoemen. De formele bekrachtiging van dit besluit in de gemeentewet vond pas in 1904 plaats.

In 2011 bestaat de burgerlijke stand in Nederland 200 jaar. Verschillende archieven in Nederland besteden aandacht aan dit jubileum.

► Op het weblog van het Regionaal Archief Tilburg zijn verschillende artikelen over 200 jaar burgerlijke stand te vinden. 

 ► De Groninger Archieven werken in 2011 samen met RTV Noord aan een tv-programma waarin verhalen rond de burgerlijke stand centraal staan. Zie: Het loket voor lief en leed.

©GeschiedenisBeleven.nl / auteur: Herman Hiemstra, foto's: Wikimedia