500 jaar Lof der Zotheid

Gepubliceerd op: 3 augustus 2011, auteur: Herman Hiemstra

Het precieze geboortejaar van Desiderius Erasmus is onbekend. De Humanistische Canon noemt 1466. Ook 1467 en 1469 worden genoemd. Wat we wel zeker weten, is het jaar waarin zijn beroemdste werk – Lof der Zotheid – verscheen. Dat was in 1511. In 2011 exact 500 jaar geleden.

De Nederlandse humanist en schrijver Erasmus schreef Lof der Zotheid als vorm van amusement. Hij ontwierp een kosmos waarin narren en mensen die voor dom, voor dwaas of voor naïef doorgaan de gelukkigste mensen blijken te zijn.

Dat mensen zich vandaag de dag nog altijd heel precies herkennen in dit tijdsbeeld, heeft alles te maken met het feit dat -naast alle leeftijden - óók alle ‘rangen en standen’ in het boek voorkomen. Van advocaat tot bedrogen echtgenoot, Van vrome ziel tot brutale zakenman en van ijdele politicus tot eenvoudige burger. Iedereen ontmoet zichzelf in de Lof der Zotheid.

Zoals gezegd werd het boek in 1511 voor het eerst uitgegeven. Het verscheen allereerst in Parijs. Het succes was zo enorm, dat het boek in de daaropvolgende 25 jaar maar liefst 45 maal werd herdrukt. Aanvankelijk werd Lof der Zotheid slechts in het Latijn gepubliceerd. De eerste Nederlandse vertaling door Johan Geillyaert verscheen in 1560.

Dwaasheid
In de Lof der Zotheid biedt Erasmus ons een blik in het dagelijks leven kort na 1500. Voornamelijk gebaseerd op observaties tijdens zijn verblijf in Italië. De Lof der Zotheid ontstond in eerste aanleg op de thuisreis naar Engeland. De opmerkingen en observaties van Erasmus (die in het boek worden verteld door de figuur Stultitia (de Zotheid), sluiten naadloos aan op die van Jakob Burckhardt in Die Kultur der Renaissance in Italien, in Nederland uitgegeven onder de titel ‘De Cultuur der Italiaanse Renaissance’ .Twee thema’s doorkruisen elkaar voortdurend: de heilzame dwaasheid – die echte wijsheid in zich draagt – en de verwaande wijsheid, die nooit meer dan volkomen dwaasheid is. Op deze manier tekent Erasmus een uniek beeld van de mensheid.

Renaissance en reformatie
Het werk ontstond enerzijds tegen de achtergrond van een herleving van de klassieke humanistische visies van de mens uit de oudheid. Anderzijds speelde de interne strijd tegen een zich superieur wanende katholieke kerk een rol. Velen zochten naar een meer menselijke invulling van het christendom en naar een vorm van emancipatie en vrijheid van allerlei machten en dogma’s.

Voor veel mensen gold de Lof der Zotheid als leidraad die de weg vrijmaakte voor de reformatie, aan het begin van de 16e eeuw. De reformatie, aanvankelijk bedoeld om de katholieke kerk van binnenuit te hervormen, kreeg een gezicht door figuren als Maarten Luther (1483-1546) en Johannes Calvijn (1509-1564). Eigenlijk was de beweging al in de Middeleeuwen ontstaan als protest tegen allerlei misstanden, zoals aflaten, geldzucht en machtswellust. Deze worden stuk voor stuk in de Lof der Zotheid door Stultitia met het nodige sarcasme en humor aan de kaak gesteld.

In veel passages van het boek zet Erasmus zich af tegen uiterlijke geloofstekens. Alle vormen van ‘uitwendige geloofsbeleving’ moeten het ontgelden: heiligen-, relieken- en beeldenverering, bedevaarten en opzichtig bidden. Allemaal volstrekt onnodige tekenen van devotie. Maar tegelijkertijd wil hij niemand deze dingen ontzeggen. Als iemand meent ze nodig te hebben, dan moet dat kunnen. Door de mond van Stultitia spreekt hij als humanist, voorstander van de vrije wil en van tolerantie.

Tolerantie
De tolerantie die blijkt uit de Lof der Zotheid, is diep doorgedrongen in het openbare leven van de Nederlanden. De humanistische en vredelievende leer werkt na Erasmus door in politieke figuren als Willem van Oranje, Filips van Marnix van Sint-Aldegonde en Johan de Witt, bij 17e eeuwse schrijvers als Joost van den Vondel en Pieter Cornelisz. Hooft en geleerden als Hugo de Groot, Christiaan Huygens en Baruch de Spinoza.

In de Lof der Zotheid leren we Erasmus kennen als iemand die met beide benen op de grond staat en genadeloos het gedrag van zijn medemens registreert. Ook in de interactie tussen mensen is er nauwelijks iets dat hem ontgaat. Er zijn in de literaire geschiedenis geen auteurs te vinden die in zo’n korte tijd een zo volledig beeld van de mensheid hebben opgeroepen in zo’n grote verscheidenheid van situaties.

Een nieuwe Lof der Zotheid
Naar aanleiding van het (bijna) 500-jarige jubileum van Lof der Zotheid schreef Arnon Grunberg in 2001 het boek De mensheid zij geprezen. Een nieuwe Lof der Zotheid, een naar het heden getrokken verdedigingsrede en tegelijkertijd loflied op de mens. Grunberg laat een mens aan het woord die alle leugens en laster over zichzelf en zijn soortgenoten durft te bestrijden. Die oprecht het beste met de mensheid voorheeft. Als je De mensheid zij geprezen hebt gelezen, zie je de wereld zoals zij is bedoeld: als een bijzondere poppenkast.

► Lees ook het artikel: Erasmus van Rotterdam, of toch gewoon Erasmus?

De Lof der Zotheid lezen en bekijken Erasmuscollectie in Rotterdam De Erasmuszaal van de Gemeentebibliotheek Rotterdam heeft alle werken van Erasmus in huis. Ongeveer 90 werken zijn in de oorspronkelijke (eerste) druk aanwezig. In de collectie zijn ook een kleine 3.000 brieven van zijn hand opgenomen. Natuurlijk is er ook een aantal bijzondere uitgaven van Lof der Zotheid in te zien.  Lof der Zotheid online Sinds 2007 heeft de Gemeentebibliotheek Rotterdam een nieuwe website onder de naam ‘Schatkamers’. Via deze website is een keur aan materiaal van en over Erasmus in te zien en te downloaden. Vijftien boeken van Erasmus plus de uitgave van zijn verzamelde werk zijn volledig gedigitaliseerd binnen Erasmus Online. ► Interview over 500 jaar Lof der Zotheid met de voorzitter van de Stichting Erasmus Genootschap Gouda ► Video van RTV Rijnmond over 500 jaar Lof der Zotheid in het Gemeentearchief Rotterdam

Bronnen:
• Erasmus: Lof der Zotheid of De Dwaasheid gekroond. Een pronkrede (gebruikte editie uit 2009).
• De Humanistische Canon en Erasmus.org

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Herman Hiemstra, eindredactie: Marleen Boeve