De Bierkellerputsch: mislukking of leerschool?

Gepubliceerd op: 29 augustus 2011, auteur: Herman Hiemstra

De Marcia su Roma leidde Benito Mussolini en zijn fascistische volgelingen in het Italië van 1922 naar de politieke macht. Adolf Hitler, net geïnstalleerd als leider van de Deutsche Arbeiterpartei (DAP), wilde met zijn Bierkellerputsch op dezelfde manier een staatsgreep plegen.

Als voorbereiding was een schokeffect nodig. Een heuse greep naar de (regionale) macht in Beieren – in die tijd een bestuurlijk onafhankelijk onderdeel van Duitsland. Als vertrekpunt koos hij de Bürgerbräukeller; de bierhal waar hij wekelijks zijn redevoeringen hield.

Hoewel Hitler (1889–1945) slechts een relatief kleine groep vertrouwelingen had, gingen zij vol goede moed van start met de voorbereidingen. Naast de initiatiefnemers, Hitler en de overige bestuurders van de DAP, waren dat vooral randfiguren uit het Thule-Gesellschaft, de geheime financiers van de partij. Oud-generaal en oorlogsheld Erich Ludendorff (1865–1937) zou als het gezicht van het protest fungeren.

Omsingeld
Het hogere doel van de zogeheten Bierkellerputsch was het vestigen van een nazistaat in Beieren. Daarvoor moest de toenmalige regering worden afgezet. Daartoe werd een politieke bijeenkomst georganiseerd op 8 november 1923. Daarbij waren circa 3.000 mensen aanwezig.

Toen de bijeenkomst net was begonnen, stormde Hitler de zaal in, trok een pistool en loste een waarschuwingsschot. Samen met hem kwamen circa 600 SA-soldaten en leden van het Freikorps Oberland de zaal binnen. Volgens getuigen klom Hitler op het podium en riep: “De zaal is omsingeld door gewapende militairen! De nationale revolutie is begonnen!”

Wat er die avond precies is voorgevallen, zullen we nooit weten, maar feit is wel dat Hitler zich aan het einde van de avond had verzekerd van de steun van de vier aanwezige Beierse politici.

De mars
In de vroege ochtend van 9 november zou Hitler volgens plan met de eerste etappe van zijn mars op Berlijn beginnen. De eerste stopplaats was het centrum van München. Hij wist intussen dat leger en politie stellingen hadden ingenomen. Maar omdat de mars geleid werd door oud-generaal Erich Ludendorff verwachtte hij geen tegenstand van betekenis. Een grote inschattingsfout, zoals later bleek.

Hitler begon zijn mars met 3.000 medestanders, waaronder latere NSDAP-grootheden als Hess, Göring en Himmler. Aangekomen bij de Residenzstrasse werden zij opgewacht door een groepje soldaten en politiemannen. Het waren er niet meer dan 100, maar tot de tanden toe bewapend. Er ontstond een schotenwisseling en totale paniek aan de kant van de nazi’s. Ludendorff werd gearresteerd en afgevoerd. De man die naast Hitler stond viel dood neer. Hitler zelf struikelde en ontwrichtte zijn schouder. Hij wankelde overeind en vluchtte achter de stoet aan, waarna hij per auto kon vluchten naar de woning van Ernst Hanfstaengel, een van zijn rijke vrienden. Binnen enkele minuten was alles voorbij. Er kwamen 16 nazi´s en 3 politieagenten om het leven.

Hoogverraad
Hitler zelf werd gearresteerd en enkele dagen later voor het gerecht gebracht. Hij werd verdacht van hoogverraad. In die tijd gewoonlijk genoeg voor vrijwel standrechtelijke executie. In een schijnproces werd hij tot 5 jaar gevangenisstraf veroordeeld. Hij moest zijn straf uitzitten in Landsberg Am Lech, een gevangenis die in alle opzichten meer weg had van een hotel. Hij kreeg er veel bezoek en schreef er ‘Mein Kampf’. Cadeaus, bloemen, steunbetuigingen: alles werd in grote hoeveelheden aangevoerd. Ook werd hij er door sommige bewakers zelfs stiekem met ‘Heil Hitler’ bergroet.

Onder invloed van de faam die het proces hem had bezorgd en de ’Führer-cultus’ waar zijn aanhangers hard aan werkten, had Hitler alle tijd om na te denken over zijn terugkeer naar de politieke arena. En die kwam sneller dan iedereen dacht.

Vrij man
Op 25 september 1924 werd het verzoek tot vervroegde invrijheidstelling door de rechtbank gehonoreerd. Het Hof was van mening dat, “gezien de persoonlijkheid van de veroordeelden en de motieven voor hun daad”, het uitzitten van een relatief gering deel van hun straf voldoende was. Op 20 december 1924 om kwart over twaalf in de middag werd Hitler op vrije voeten gesteld. Op het Openbaar Ministerie noteerde iemand in zijn dossier dat hij nog 3 jaar, 333 dagen, 21 uur en 50 minuten van zijn relatief korte straf tegoed had. Nu hij alweer vrij man was, kon hij voorbereidingen treffen voor een nieuwe start van zijn NSDAP.

Mislukking of leerschool
Later zou hij verklaren dat de mislukte staatsgreep eigenlijk toch als een succes moest worden beschouwd. Als het hen in die tijd was gelukt om de zwakke Weimar-regering omver te werpen, dan waren zij in een situatie beland die nooit had kunnen worden opgelost. De nazipartij bestond nog maar vier jaar en men was gewoonweg niet in staat om een land te besturen.

Achteraf bezien kan de Bierkellerputsch als Hitlers enige strategische fout worden beschouwd die hij maakte tijdens zijn opmars naar de politieke macht, dat hem in 1933 het ambt van Rijkskanselier zou brengen.


Verder lezen & kijken: 
► Video: Hitler, coup en boek in de docuserie De Oorlog
► Documentatiecentrum over het nationaalsocialisme in München
► The Rise of Hitler: The Beer Hall Putsch op History Palace

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Herman Hiemstra, eindredactie: Anton Mous