De eeuwige zoektocht naar genezing

Gepubliceerd op: 24 maart 2011, auteur: Etienne Stekelenburg

De zorg voor psychiatrische patiënten heeft door de eeuwen heen een moeilijke maar interessante ontwikkeling doorgemaakt. En zelfs heden ten dage blijkt de beste behandelwijze nog steeds niet te zijn gevonden.  

Nadat een televisieuitzending op 18 januari 2011 over de leefsituatie van de verstandelijk gehandicapte patiënt Brandon in een psychiatrische zorginstelling veel ophef veroorzaakte, blijkt dat de geestelijke hulpverlening nog altijd zoekende is naar een optimale manier om de geestelijk verwarde medemens te verzorgen.

De verontwaardiging over het vastbinden van Brandon was groot en in de media had iedereen een mening. Maar niemand leek met een echte oplossing te komen om de jongeman voor zichzelf en zijn omgeving te beschermen. Volgens de begeleiders was vastbinden de beste oplossing voor Brandon.

Dolcellen
Zoals blijkt uit een rondje door het Dolhuys, het museum voor psychiatrie in Haarlem, is dit een dilemma dat al eeuwen speelt. In dit voormalige pesthuis, waar ook de leprozen en krankzinnigen werden ondergebracht, waren speciale dolcellen gebouwd voor de agressieve en lastige zotten. In feite niets meer dan een isolatiecel waar de geesteszieke patiënt werd geplaatst om de omgeving niet tot last te zijn. Echte geestelijke zorg was er voor deze patiënten dan ook niet bij, het was niet veel meer dan voeden en hen laten werken wanneer dat mogelijk was.

Lichaamssappen
Bij de oude Grieken lijkt men de oorzaak van de ziekte al gevonden te hebben; waanzin is het resultaat van in onbalans geraakte lichaamssappen. De mens bestaat volgens de Grieken uit vier temperamenten die geregeld worden door de vochthuishouding in het lichaam. Is een mens te vurig of te energiek dan had hij of zij een teveel aan bloed; de sanguinische mens. Een patiënt die snel agressief of geïrriteerd raakte werd verondersteld teveel geel gal te bezitten; de cholerische mens.

De oorzaak van depressie en neerslachtigheid werd bij de introverte patiënt gezocht in de zwarte gal; de melancholische mens. En mensen met een teveel aan slijm in het lichaam, waardoor ze kalm waren en weinig emotie toonden, werden de flegmatische mens genoemd. Afhankelijk van de klacht werden wat lichaamssappen afgetapt door bijvoorbeeld het aderlaten. Veel meer zorg was er toen nog niet.

Duivels en demonen
Met de opkomst van het christendom werden waanzinnigen en zotten verondersteld bezeten te zijn door de duivel. De bovennatuurlijke krachten van de duivel zouden bezit genomen hebben van de patiënten. Om de patiënt te genezen moesten de geesten uitgedreven worden door een priester. Hielp dat niet, dan moest hij of zij offeren of boete doen om te genezen. Overigens zijn er tot ver in de 20e eeuw nog mensen opgenomen in klinieken waarvan men dacht dat ze door de duivel bezeten waren. Maar exorcisme werd er nooit meer toegepast. In de Amsterdamse gereformeerde Valerius Kliniek zaten tot het eind van de vorige eeuw nog veel godsdienstwaanzinnigen uit veelal orthodoxe gemeenschappen.

Onder invloed van belangrijke maatschappelijke en filosofische omwentelingen in de 18e eeuw krijgt de wetenschap meer kennis over het menselijk lichaam en is men van mening dat krankzinnigheid veroorzaakt wordt door een hersenziekte. Een lichamelijke stoornis die erfelijk is en waarbij medici onderzoek doen aan de hersenen. Patiënten waren niet meer dan een onderzoeksobject waarmee nogal eens pijnlijk mee geëxperimenteerd werd. De gruwelijke methode van hersenchirurgie en onderzoek werden zelfs tot ver in de 20ste eeuw nog uitgevoerd.

De komst van de psychiater
Tussen 1850 en 1900 is de wetenschap van mening dat waanzin een geestesziekte is, veroorzaakt door invloeden van buitenaf zoals traumatische ervaringen uit het verleden. Sinds 1893 is psychiatrie een speciale geneeskundige studie, nadat in 1871 voor het eerst een psychiater een behandeling uitvoerde. Er werd nog steeds naar andere behandelmethodes gezocht, vooral door de klachten naar aanleiding van de medische experimenten op patiënten. Bij gebrek aan geneesmiddelen bleef men nog lang in de 20e eeuw op een primitieve manier hersenen onderzoeken en beschadigen, zelfs via de oogkas met een mes of priem.

Psychofarmaca
Met de opkomst van de psychofarmaca, een verzameling geneesmiddelen die inwerken op het psychisch welzijn zoals neuroleptica, tranquillizers en antidepressiva, krijgt de psychiatrische zorg weer een hele nieuwe impuls waardoor oude behandelmethodes in de kast kunnen. Mensonwaardige behandelingen als shocktherapie, badtherapie, slaaptherapie of het toedienen van insuline lijken dan niet langer meer nodig.

Anno 2011 doen wetenschappers en organisaties als het Trimbos Instituut research naar psychische aandoeningen met moleculaire genetica en modern hersenonderzoek. De zoektocht naar genezing is nog lang niet afgerond.

► Lees ook: Van zotte vleesklomp tot zelfstandige zorgcliënt

Reportage van Twee Vandaag: Dolcellen en dwangbuizen (2005)



 ©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Etienne Stekelenburg, foto's Wikimedia Commons