Erasmus van Rotterdam, of toch gewoon Erasmus?

Gepubliceerd op: 3 augustus 2011, auteur: Anneloes Klein- Horsman

In 2009 won Desiderius Erasmus met 56 procent van de stemmen de verkiezing voor Grootste Rotterdammer. Met deze verkiezing wil Rotterdam haar meest betekenisvolle inwoners eren. Maar hoe sterk is de relatie tussen Erasmus en Rotterdam eigenlijk?

Je komt de naam Erasmus overal tegen: standbeelden, de universiteit, het academisch medisch centrum, het gymnasium, de brug en straatnamen zijn naar hem vernoemd. Erasmus was een invloedrijk geleerde in de vroege 16e eeuw. Hij schreef over allerhande onderwerpen waaronder opvoeding, religie en onderwijs. Hij zette zich in voor tolerantie, kennis tegenover onwetendheid en het naleven van christelijke waarden.

Hoewel velen de naam Erasmus kennen, weet lang niet iedereen wie de man was. Uit een onderzoek uit 2003 kwam naar voren dat 65 procent van de Rotterdammers dacht dat Erasmus de architect van de Erasmusbrug was. Daarom proberen diverse instanties er zorg voor te dragen dat zijn naam niet vergeten wordt.

Rotterdam is er trots op om verbonden te zijn met Erasmus. Maar hoe belangrijk was Rotterdam voor Erasmus?

Sint Erasmus
Erasmus wordt op 28 oktober geboren. Het exacte geboortejaar is niet bekend, maar men vermoedt dat hij tussen 1466 en 1469 geboren is. Ook over zijn geboorteplaats bestaat onduidelijkheid. Naar alle waarschijnlijkheid zag Erasmus in Rotterdam het daglicht, maar sommigen beweren dat hij in Gouda geboren is. Zelf schrijft Erasmus dat hij in Rotterdam geboren is. Zijn moeder is dochter van een arts, zijn vader een pastoor in Gouda. Opvallend is dat zijn ouders niet getrouwd waren. Van dit ‘geboortedefect’ zou Erasmus een groot gedeelte van zijn leven de maatschappelijke consequenties ondervinden.

Erasmus wordt door zijn ouders vernoemd naar Sint Erasmus (240- 303), een katholieke bisschop die als martelaar stierf voor zijn geloof. Zijn geboortehuis lag in de Wijde Kerkstraat, vlakbij de Sint Laurenskerk. De herinnering aan de plek waar Erasmus’ geboortehuis stond is bij het bombardement in mei 1940 weggevaagd.

Roterodamus
Erasmus brengt ongeveer vier jaar door in Rotterdam. Daarna vertrek hij naar Gouda, Utrecht, Deventer en Den Bosch om naar school te gaan. Vervolgens wordt hij kloosterling in Stein bij Gouda. In 1492 wordt hij tot priester gewijd. Drie jaar later vertrekt Erasmus naar Parijs voor een studie theologie. De rest van zijn leven bevindt hij zich overwegend in het buitenland en wijdt hij zijn tijd aan studeren.

Erasmus schrijft niets over zijn geboorteplaats in het algemeen. Hij beschouwt zichzelf als een wereldburger, onder het motto dat de hele wereld zijn vaderland is. Toch geeft hij bekendheid aan Rotterdam door ‘Roterodamus’ aan zijn naam toe te voegen. In 1506 komt het eerst boek uit waarin Erasmus dit achtervoegsel gebruikt. Hij geeft echter geen verklaring voor het gebruik van deze toevoeging.

In hetzelfde jaar voegt Erasmus ‘Desiderius’ aan zijn naam toe, wat ‘de gewenste’ betekend. Waarschijnlijk voegt hij deze naam toe naar aanleiding van zijn ‘geboortedefect’. In 1517 ontvangt hij voor dit gebrek pauselijke dispensatie.

Beroemd geleerde
Tussen 1510 en 1520, op het hoogtepunt van zijn carrière, is Erasmus een beroemde geleerde in de Latijn-christelijke wereld. Hij was humanist, filosoof, geestelijke en schrijver. Erasmus is erg ijverig en heeft veel publicaties op zijn naam staan, waaronder het beroemde boek Lof der Zotheid, een satire op allerlei misstanden uit zijn tijd. Hij schreef opvoedkundige werken, geschriften over morele kwesties en religieuze instructies. Daarnaast gaf Erasmus een nieuwe editie uit van de Griekse tekst van het Nieuwe Testament, met Latijnse vertaling en annotaties.

Bedevaartsoord
Erasmus overlijdt op 12 juli 1536 in Basel. Vrijwel onmiddellijk wordt Erasmus’ geboortehuis een bedevaartsoord van belang. Op de gevel het huis staan versregels die de herinnering aan de ‘vermaarde Erasmus’ levend houden. Ook wordt er halverwege de zestiende eeuw een standbeeld van de geleerde opgericht, de eerste in een reeks van vijf. Stadsplattegronden worden voorzien van zijn beeltenis.

Verwantschap
Erasmus heeft maar kort in Rotterdam gewoond en zijn bekendheid vooral buiten de stad verworven. Hij liet zich niet specifiek uit over Rotterdam en was van mening dat een land niet “ijdel mag zijn in de trots op een van zijn zonen”. Dit neemt niet weg dat hij aan iedereen het verwantschap tussen hem en Rotterdam kenbaar wilde maken.

Rotterdam wil zijn verwantschap met Erasmus ook benadrukken. Hoewel de standpunten van Erasmus in de context van de zestiende eeuw moeten worden geplaatst, zijn onderwerpen als tolerantie, vrijheid van denken en het kritisch staan ten opzichte van dogmatisme en fundamentalisme nog altijd zeer relevant. Rotterdam is er trots op om zich verbonden te voelen met de beroemde stadgenoot die deze thema’s behandelde.

Zelf schrijft Erasmus dat hij thuis is waar zijn boeken zich bevinden. Nu bezit de Gemeentebibliotheek Rotterdam een van de grootste Erasmuscollecties ter wereld. Hoewel hij maar vier jaar in de stad heeft gewoond, zou Erasmus zich er nu goed thuis kunnen voelen.

Verder lezen & kijken:
► 500 jaar Lof der Zotheid (artikel op GeschiedenisBeleven.nl)
► Interview op RTV Rijnmond over het zichtbaar maken van Erasmus in Rotterdam
► Website Erasmushuis Rotterdam (sinds 2010 gesloten)
► Erasmuscollectie Gemeentebibliotheek Rotterdam
► Erasmus Center for Early Modern Studies
► Boek: Erasmus van Rotterdam (1993), L. Visser-Isles
► Boek: Erasmus en de stad (1998), L. de Oude
► Boek: Erasmus van Rotterdam een kennismaking (2008), H. Trapman



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Anneloes Klein-Horsman, eindredactie: Anton Mous, foto's Wikimedia