Laatste artikelen & recensies


De anatomische les

  • Geschiedenis Beleven

Bekijk onze kanalen


Dossier: Aan tafel!

Alle boekrecensies



Geschiedenis Beleven op Facebook


Film: The Monuments Men



Vacatures


  •  GeschiedenisBeleven.nl is op zoek naar:  

    Vrijwillige webredacteuren voor onze kunst- of filmredactie

      Bekijk onze vacatures of de colofonpagina


Taal & Teken



Geschiedenis Beleven op Twitter


Alle fotoseries en video's



Donderdag 24 April 2014


Girlpower bij de Etrusken


Gepubliceerd op: 23 december 2011, auteur: Mei jet Broers

De wildste verhalen doen de ronde over de Etruskische vrouwen uit Noord- en Midden-Italië. De Grieken vonden hen maar losbandig. Een 19e eeuwse historicus beweerde juist dat de vrouwen in de Etruskische samenleving de baas waren. Hoe geëmancipeerd waren zij nu werkelijk?

Girlpower bij de Etrusken  
Detail van een Etruskische vrouw op een aanligbed  
Er hangt een mysterieuze waas rond de Etrusken die 3.000 jaar geleden leefden in Etrurië, in het noorden en midden van Italië. Zij hebben ons geen lange teksten over zichzelf nagelaten. Daarom zijn historici en archeologen aangewezen op Griekse en Romeinse teksten en Etruskische graftombes om meer over dit volk te weten te komen. Uit deze bronnen blijkt de bijzondere positie van de Etruskische vrouw, zeker vergeleken met vrouwen uit andere culturen in de oudheid.

Seksuele uitspattingen
De Griekse en Romeinse bronnen over de Etrusken zijn vrijwel zeker gekleurd. Hun seksuele uitspattingen worden breed uitgemeten. De Griekse historicus Theopompus schreef in de 4e eeuw v. Chr.: “De Etrusken voeden alle kinderen op die zijn geboren, zonder te weten wie hun vaders zijn. De kinderen leven zoals hun ouders, vaak zijn ze aanwezig bij drankfestijnen en hebben ze seksueel contact met allerlei vrouwen.” Ook vertelt Theopompus dat de Etruskische mannen verschrikkelijke ijdeltuiten waren. Zij onthaarden hun hele lichaam! Theopompus stond paf.

Ongetwijfeld overdreven de Grieken en Romeinen de seksuele bandeloosheid van de Etrusken omdat de Etruskische maatschappij zo verschilde van hun eigen samenleving. Zelf hielden de Grieken hun vrouwen binnen. Zij kregen geen onderwijs en werden weggehouden uit het openbare leven. Ze maakten zodoende weinig kans op een intellectuele ontwikkeling. Voor een onderhoudend gesprek of voor een relatie met meer diepgang zochten de Griekse mannen elkaars gezelschap op of zij huurden een hetaere in. Deze courtisanes waren buitenlandse vrouwen die verstand hadden van literatuur, poëzie en muziek. Ook de Romeinen hielden hun vrouwen het liefst weg uit het publieke leven. De vrouw moest het familiehoofd, de pater familias, te allen tijde gehoorzamen.


Vrouwen de baas?
Tot in de 19e eeuw hielden historici vast aan de Griekse en Romeinse opvattingen over de Etrusken. In 1866 publiceerde de Zwitserse historicus en antropoloog Johann Jakob Bachofen (1815-1887) () Das Mutterrecht. Volgens Bachofen was de Etruskische maatschappij een matriarchaat: niet de mannen, maar de vrouwen maakten er de dienst uit.

Hij baseerde zich bij het formuleren van deze theorie op de legende van Tanaquil. Zij was een invloedrijke Etruskische vrouw, die haar man sommeerde naar Rome te vertrekken omdat ze wilde dat hij daar koning werd. Haar man, Tarquinius Priscus, deed braaf wat zij wilde en hij werd inderdaad de eerste koning van Rome. Bachofen wordt tegenwoordig bekritiseerd omdat een legende natuurlijk geen betrouwbare bron is.

Nette vrouwen doen dat niet
Voor een correct beeld van de Etrusken moeten we ons dus vooral richten op archeologisch onderzoek. De Etrusken hebben een schat aan informatie achtergelaten in hun graftombes. Zij beschilderden de muren, maakten urnen van terracotta voor de as van de overledenen en zij maakten prachtige sarcofagen.

Aanwijzingen voor de uitzonderlijke positie van de vrouwen in Etrurië is te vinden in de grafschilderingen. Er zijn verscheidene gevonden waarop vrouwen zijn afgebeeld die actief meedoen aan feesten en banketten of toeschouwers zijn bij spelen. Op die afbeeldingen lijken vrouwen én mannen mee te doen als gelijken. In de Griekse samenleving hoorden nette vrouwen niet aan dit soort activiteiten mee te doen. Dat deden alleen prostituees. Griekse kunstenaars beelden deze publieke vrouwen behoorlijk respectloos af. De Etruskische vrouwen zijn daarentegen op een gelijkwaardige en respectvolle wijze afgebeeld.


Respect en toewijding
Ook uit terracotta sarcofagen is hun gelijkwaardige positie af te leiden ten opzichte van de mannen. Echtparen werden in de grafcultuur soms samen afgebeeld en vereerd. Deze echtparen zitten in een liefdevolle houding naast elkaar. Zij stralen respect en toewijding voor elkaar uit. De afbeeldingen en sarcofagen suggereren kortom een gelijkwaardige relatie tussen mannen en vrouwen. In de Etruskische beeldcultuur zijn de vrouwen kortom noch dominant, noch ondergeschikt.

Er is een aantal zeer rijke graven ontdekt van Etruskische vrouwen. Wellicht hadden sommigen van hen eigen bezit en een groot vermogen. Maar wat ook kan is dat het mannelijke hoofd van de familie zijn macht en rijkdom toonde, door zijn vrouwelijke familieleden met pracht en praal te begraven. Er zijn ook veel grafgiften gevonden die een inscriptie dragen met de naam van de vrouwelijke overledene. Daarnaast zijn er spiegels bewaard gebleven met inscripties van godennamen. Inscripties op voorwerpen die vrouwen hebben gebruikt geven aan dat bepaalde vrouwen in Etrurië konden lezen en dus ook onderwijs hadden genoten.

Vooroudercultus
In sommige Etruskische graven stonden beeldjes van de voorouders van de overledene. Behalve de mannelijke voorouders, werden ook de vrouwelijke voorouders afgebeeld. Dit is zeer uitzonderlijk. Ook de Romeinen hadden een vooroudercultus. In een ruimte in hun huis stonden beelden van hun belangrijkste en beroemdste voorouders. Maar daarvoor vonden zij alleen hun mannelijke voorouders de moeite waard. De Etruskische vrouwelijke voorouders kregen daarentegen dezelfde eerbewijzen als de mannelijke voorouders. Ook is er een aantal graven gevonden waarin de namen van zowel de vader als de moeder van de overledene zijn weergegeven.

In tegenstelling tot Griekse vrouwen waren de Etruskische intellectueel ontwikkeld. Zij konden lezen en zij namen actief deel aan het openbare leven. Zij hadden veel bewegingsvrijheid en de moeder werd vereerd net als de vader. Toch moeten we hun positie niet overdrijven. Op de Etruskische vrouw is zeker geen modern labeltje ‘geëmancipeerd’ te plakken. Daarvoor was hun actieve rol in het openbare leven te gering. Uiteindelijk bestond hun belangrijkste taak toch uit weven, spinnen en voor de kinderen zorgen. 

► Lees ook de recensie over de tentoonstelling Etrusken. Vrouwen van aanzien, Mannen met macht op GeschiedenisBeleven.nl

Verder kijken en lezen:
► De tentoonstelling Etrusken. Vrouwen van aanzien, Mannen met macht is nog tot 18 maart 2012 te zien in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden en in het Allard Piersonmuseum in Amsterdam.
► Bij de tentoonstellingen is ook een gelijknamige tentoonstellingscatalogus verschenen, geschreven door Iefke van Kampen (2011).
► Boek: De Etrusken (2008) door D. Briquel
► Boek: Vrouwen van Rome. Seks macht en politiek in het Romeinse rijk (2011) door  Annelise Freisenbruch

Met dank voor de medewerking aan Tanja van der Zon, projectleider bij het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Mei jet Broers, eindredactie: Margriet Pflug, beeldredactie: Andrea Kloet. Foto's: Wikimedia en Rijksmuseum van Oudheden.

| | |
Printerversie

Meer artikelen in de categorie Geschiedenis
>Willem II: op zoek naar de gunst van het volk
>Hoe de Eerste Wereldoorlog naar Groningen kwam
>Jozef: heilig werkman en anticommunist
>Damnatio memoriae: keizers uit het geheugen gewist
>Tien Romeinse keizers en hun dramatische dood
>Felix Salten: van porno naar Bambi
>Willem I: de comeback van een Oranjevorst
>De anatomische les
>Neutraal Moresnet: een mijn als bestaansrecht
>De laatste koning van Mallorca
>Johann Burckhardt: de ontdekker van Petra
>Indiaans Amerikaans voedsel en de Europese cuisine
>Bakvisromans: meisjesboeken met wijze lessen
>Oud en Nieuw op de Atlantikwall
>Het Nederlands van Peter de Grote
>De klopgeest van koningin Sophie
>198 jaar Koninkrijk der Nederlanden
>Vechten voor de Paus: Nederlandse Zouaven in ItaliŽ
>JFK en het onderzoek naar de moord
>Het uur van de moord: een tijdlijn
>Lee Harvey Oswald: eeuwige mislukking
>De moord op JFK en de fatale fouten van de Secret Service
>1916: de troonsbestijging van den Antichrist
>Julianus de Afvallige: de laatste der heidenen
>Saladin: een moslim als christelijk rolmodel
>Ga tekeer als Hunnen! Keizer Wilhelm en China
>Vlees noch vis: vegetariŽrs in de oudheid
>Satire en Scifi in de antieke wereld
>De hel van Leipzig
>Bankencrisis! Fraude en faillissement in VenetiŽ
>De Romeinse Limes: grenzeloze mogelijkheden
>De Pentagon Papers: lekken met engelengeduld
>Guy Moquet: te jonge verzetsheld
>De droom van Dr. Martin Luther King
>"Ich bin ein Berliner"
>Kort en krachtig: The Gettysburg Address
>Maginotlinie versus Westwall: The battle
>Een ministerieel avontuur
>De Grand Tour: toerisme in de 18e eeuw
>Trauma's uit het verleden: PTSS in de antieke wereld
>Ik ga op reis en neem mee.. de heilige Christoffel
>Het verhaal achter het Verdrag van MŁnchen
>Bob Marley: gewone jongen wordt vredesstrijder
>De waarheid achter Kosovo
>Racisme en slavernij in de Romeinse wereld
>Het vergeten koninkrijk Finland
>Nederland herdenkt de Eerste Wereldoorlog
>Het Adelaarsnest: top of flop?
>De zaak Brutus: James Bond in naoorlogs Duitsland?
>Romeinse oorlogsinvaliden: bejubeld en verguisd
>Veranderend landschap
>De vergeten koningen van Friesland
>De Limburgse mijnen: een roemruchte geschiedenis
>Ring them bells! Zoeken naar de perfecte klok
>Perzische verleiding in Couperus' Iskander
>Vrouwen der fabriek, staakt het werk!
>Hadrianopolis: het Romeinse Rijk op zijn knieŽn
>Onbekende stemmen uit de oorlog
>Brief- en dagboekschrijvers uit WOII aan het woord
>Verplichte kost voor koning Willem-Alexander
>Vici zet Romeins verleden op de kaart
>17e-eeuwse scifi: maanreizen en zonexcursies
>RecreŽren naast de rijksweg
>Willem I: start van een inhuldigingstraditie
>Het verhaal van Philips in Kamp Vught
>Lachen met de oude Grieken
>Von Schleicher: Hitlers vergeten voorganger
>Studeren: was in de jaren '60 alles beter?
>Dood en verderf in het Scholtenhuis
>Bitterheid en opluchting om IndonesiŽ
>Grachtengordel: weerspiegeling van de Gouden Eeuw
>Herculaneums bibliotheek: teleurstelling of hoop?
>Het Koocboec: De Zilveren Lepel van de 17e eeuw
>De geest van het kerstfeest
>Het onaantastbare Marokkaanse koningshuis?
>Groningen als centrum van de mode
>De onbevlekte ontvangenis: dogma en misverstand
>Een verboden feest vastgelegd door Jan Steen
>Klapwiekend het raam uit bij Pa Bas
>Baljuws of boeven? Machtsmisbruik in Den Haag
>De anarchistische terrorist
>Sint Maarten: een middeleeuws idool
>De vloek van de indiaan
>TV en de Amerikaanse presidentsverkiezingen
>George Washington unaniem eerste president VS
>Halloween toch heilig?
>Hysteria - Voor een orgasme ging je naar de dokter
>Primeurs in de fotografie
>"I am Queen": koningin Victoria's dagboeken online
>The Beatles: van tienerliefde tot wereldvrede
>Franciscus: de heilige van dierendag
>De losse draden van het tapijt van Bayeux
>Vredenburgplein: broeinest van historie
>Een briljant paleontoloog: Joseph de Bosquet
>Uniek Zeeuws erfgoed in gevaar
>Christendom en islam: een lange vriendschap
>De jacht op het communistische spook
>Ik vertrek! Emigratie uit Nederland vroeger en nu
>Lodewijk Napoleon en zijn paleis op de Dam
>Satanisme in de Middeleeuwen? De Codex Gigas
>De geschiedenis van het gewichtige lichaam
>De Arthurlegende door de eeuwen heen
>De Klaagmuur als 'second best'?
>De Mongolen: het sociale beleid van een steppevolk
>Het roemloze einde van Erich Honecker
>Opmaat tot de Rwandese genocide
>Vergeten groenten: geschiedenis op je bord
>Marie Antoinette tussen feit en fictie
>Hoer of heilige? Vrouwen in het 'Wilde Westen'
>Maya-kalender: einde van de wereld in 2012?
>Vechten voor de vijand: de Romeinse hulptroepen
>Bloemeneiland met een zwart randje
>Schurken, schavotten en de bloeddorstige mens?
>Twee prinsen en de troon van OekraÔne en Polen
>De Friese Waterlinie herontdekt
>Bezuinigingen op de culturele sector? Niet bij Nero!
>De kracht der Mongolen
>J.P. Coen: een high potential in de Oost
>Homovervolgingen in de Republiek van de 18e eeuw
>Van failliet land tot Nederland
>President centraal in Vijfde Republiek
>Grebbeberg in ons geheugen gegrift
>Pamfletten: snelle media in vroegmoderne tijd
>Vele Handen maken licht werk
>Aktion T4: leerschool voor de Holocaust
>Metrotunnel als archeologische schatkamer
>Een nieuw gevonden Nederland in Amerika
>Dubbelzinnige viering 300 jaar Frederik de Grote
>Nederlanders aan boord van de Titanic
>Dagmar van Denemarken, bitterzoet sprookjesleven
>Een rondleiding door Forum Hadriani
>Leven volgens de filosofie van Marcus Aurelius
>Land van Valkenburg: Middeleeuwse twistappel
>Wat is jouw toekomst? Griekse doe-het-zelf orakels
>Voor Friese onafhankelijkheid!
>Proeven van de oudheid
>Vis en cheesecake uit de Romeine keuken
>Anonymous: Was Shakespeare een bedrieger?
>Nie wieder Krieg: een Duits leger na 1945?
>Anna Maria van Schurman: een rariteit?
>Op zoek naar het verhaal achter historische winkels
>Het einde van de geheugenpaleizen
>Hoe Guy Fawkes bij Occupy belandde
>Romeinse topsport: goden van de arena
>Van Duitse keizer tot Doornse huismus
>De Amerikaanse roots van de musical
>Het Romeinse Griekje: Hadrianus' invloed op Athene
>Driehonderd jaar Grote Pracht
>Henk Sneevliet: Nederlandse held in China
>SŁskind: geen verrader maar verzetsheld
>Locke en Wolff: de supernannies van de 18e eeuw
>Gezocht: papyri-ontcijferaars
>De eeuwige roem van Julius Caesar
>VOC-mentaliteit? ...Haringhandel zul je bedoelen!
>De Griek: bewonderd en verguisd
>Coventry 1940: oog om oog
>Het duel, een ongebruikelijk gebruik
>Surinaamse contractarbeid: keuze of kidnap
>De vergeten glorie van een universiteit
>Goddelijke gezondheidszorg in klassiek Griekenland
>Drijfhout en poolvossen: overleven op Nova Zembla
>Benen gekruist voor de vrede
>De moord op Walther Rathenau
>Verzetshelden in de bajes
>Heksen in de Harz: waar is het echte verhaal?
>3 oktober in Leiden: feest met een eigen historie
>Moorden in naam van God
>Oradour sur Glane: symbool voor terreur
>De Gouden Koets: omstreden Gouden Kwartjeswagen
>De trekhond: ďde schande onzer natieĒ
>Paaseiland: veel vragen, nog geen sluitend antwoord
>Van god los: historie van de rode loper
>De Bierkellerputsch: mislukking of leerschool?
>Nederland verantwoordelijk voor Srebrenica
>Ommuurde vrouwen in de middeleeuwse stad
>Mussolini en Berlusconi: Italiaans leiderschap
>50 jaar Berlijnse Muur: een kloof die dichtgroeit?
>Tiberius Gracchus: ďYes We Can!Ē
>500 jaar Lof der Zotheid
>Erasmus van Rotterdam, of toch gewoon Erasmus?
>Het oudste volkslied van Nederland
>Het Suezkanaal: open zenuw sinds 1956
>Een kijkje in de Bibliotheek van AlexandriŽ
>BosniŽ: hoe vrienden, vijanden konden worden
>De Koude Oorlog op het schaakbord
>Leeuwarden: bakermat Nederlands koningshuis
>Een historische vergissing: Nijmegen 1944
>De 43 levens van Adolf Hitler
>De Eerste Kamer: onbemind overblijfsel uit 1815
>Het recht op beledigen in de 18e eeuw
>Vechten in de Tweede Kamer door de Zaak Oss
>1848 en de Arabische lente
>Van de Summer of Love naar Pinkpop
>Kampoverlevenden opnieuw slachtoffer van geweld
>Bob Dylan: The voice of a generation
>Bombardement Rotterdam: oorlogsdaad of misdaad?
>Brieven uit Napoleons Garde d'Honneur
>Politiek en burgers botsen: de Nijmeegse Piersonrellen
>Wagnerianen tussen geisers en vulkanen
>Immigratie in de 17e eeuw: een succesverhaal
>Kruistocht in LibiŽ
>Van zotte vleesklomp tot zelfstandige zorgcliŽnt
>Toen & nu: de Amsterdamse jodenbuurt
>De eeuwige zoektocht naar genezing
>Van schavot naar gesticht: beschavingsproces?
>Wil de echte Alexander de Grote opstaan?
>Max Blokzijl: de Nederlandse Joseph Goebbels
>De Groot-Nederlandse gedachte door de jaren heen
>Komt dat zien! Exotische mensen in de 19e eeuw
>Sapere Aude: Napoleon en de Verlichting
>Hulp bij Anschluβ van Oostenrijk bij nazi-Duitsland
>Kunst op de vierkante millimeter
>RavensbrŁck: een vergeten kamp?
>200 jaar burgerlijke stand in Nederland
>Leger VS en social media: angst voor Vietnam II
>Vitaminegebrek en de populariteit van geschiedenis
>De Zilveren Eeuw aan de Amsterdamse grachten
>Van speeltje voor de rijken tot nationaal postbedrijf
>Spionageschip VS in Noord-Koreaanse handen
>Beelden Van der Capellen eindelijk naar Zwolle?
>De elektrische auto: uitvinding uit de 19e eeuw