Henk Sneevliet: Nederlandse held in China

Gepubliceerd op: 31 januari 2012, auteur: Herman Hiemstra

Henk Sneevliet heeft als eerste linkse Nederlandse politicus het politieke wereldtoneel bereikt. Hij deed dat als adviseur van Mao bij de oprichting van de Chinese Communistische Partij. Sinds die tijd wordt hij in communistisch China als held geëerd.

De internationale politieke rol van Sneevliet (1883-1942), geboren in een straatarm Rotterdams gezin, begon in het toenmalig Nederlands-Indië waar hij in 1913 naartoe was verhuisd. Tijdens zijn verblijf in Indië werkte Sneevliet zó gedreven mee aan de oprichting van Partai Komunis Indonesia (PKI), dat hij in 1917 werd uitgewezen.

De ervaringen die Sneevliet in Indië had opgedaan waren van grote betekenis voor de rol die hij hierna in China zou spelen bij de oprichting van de Chinese Communistische Partij.

De missie naar China
De Derde Internationale, beter bekend als de Communistische Internationale (Komintern), werd in 1919 onder leiding van Vladimir Lenin (1870-1924) georganiseerd. Sneevliet was lid van het Uitvoerend Comité van de Communistische Internationale. De Internationale zond hem naar het Verre Oosten om de situatie waarin China verkeerde te onderzoeken. Ook werd hem gevraagd te helpen bij het opzetten van een communistische partij. In het politieke klimaat van die tijd was dit niet zonder gevaar.

Dat een hoge afgevaardigde van de Komintern deze zware taak persoonlijk op zich nam, leidde tot paniek en spanning in zowel westerse kapitalistische kringen als bij oosterse gezaghebbers. Die hadden van Sneevliets aanstaande komst gehoord doordat het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag in november 1920 een geheime telegram had gestuurd naar de zaakgelastigde voor China in Beijing, waarin de achtergrond van Sneevliet volledig uit de doeken werd gedaan: ‘Sneevliet is door de Derde Internationale in Moskou naar het Verre Oosten gestuurd om een propagandacampagne te volbrengen.’

Het spoor bijster
Vanaf zijn aankomst in Shanghai werd Sneevliet, in China beter bekend onder de schuilnaam Maring, geschaduwd door geheime agenten. En hoewel het toezicht van deze agenten scherp was, lukte het hem toch zijn achtervolgers kwijt te raken. Op de daktuin van de firma Eeuwige Vrede, gevestigd in het plaatselijke Oriental Hotel, maakte Sneevliet voor het eerst kennis met ene Nikolski, afkomstig uit Rusland. Die was uit Siberië via het noordoosten van China naar Shanghai gekomen met dezelfde opdracht als Sneevliet: hulp bieden bij het oprichten van een Chinese Communistische Partij en het opzetten van een congres dat daartoe moest leiden.

Sneevliet moet in die tijd heel erg succesvol zijn geweest bij het afschudden van achtervolgers. In de aantekeningen van de geheime agenten wordt veelvuldig verhaald van zijn verplaatsingen en verhuisactiviteiten. Maar zij hebben nooit ontdekt dat Sneevliet in 1921 in Shanghai het eerste congres van de CCP organiseerde.

Dertien afgevaardigden bijeen
In Shanghai werd Sneevliet ondersteund door de ‘twee Li’s’: Li Da en Li Hanjun. Li Da herinnerde zich later: ‘Nadat ze (Sneevliet en Nikolski, HH) met ons in contact waren gekomen, stelden zij voor dat we zo snel mogelijk een congres van afgevaardigden uit het hele land bijeen zouden roepen om een partij op te richten. Daarop schreef ik een brief aan allerlei partijgroeperingen, dat elke groep twee personen moest afvaardigen naar het congres in Shanghai.’

Eén voor één kwamen de in totaal dertien afgevaardigden onder wie Mao Zedong (1893-1976) naar Shanghai. Op 23 juli 1921 om 8 uur ’s avonds zaten zij, samen met Sneevliet en Nikolski, aan de lange rechthoekige eettafel van Li Da. Het eerste Nationale Congres van de Chinese Communistische Partij was een feit.

Samenwerking en burgeroorlog
Nadat de Chinese Communistische Partij was opgericht, hielp Sneevliet ook bij het opzetten van een politieke strategie en het uitvoeren van de samenwerking van de CCP met de Kwomintang. 

Sneevliet was van mening dat toetreding tot de Kwomintang en het verwerven van leidinggevende posities binnen deze partij essentiële voorwaarden waren voor het handhaven van de eigen identiteit van de Chinese communisten.

De samenwerking hield stand tot het overlijden van dr. Sun Yat-sen (1866-1925) – de eerste leider van de Kwomintang. Diens opvolger, generaal Chiang Kai-shek (1887-1975) had niet zoveel op met communisten. Velen van hen kwamen tijdens een enorme heksenjacht om het leven. Uiteindelijk zag Mao kans om met een kleine 20.000 volgelingen ongedeerd naar het noorden van China te ontkomen.

De Tweede Chinees-Japanse oorlog (1937-1945) was de laatste maal dat Mao en Chiang met elkaar samenwerkten. Hun beide legers vochten zij aan zij tegen de Japanse bezetter. Toen deze oorlog voorbij was, ontketende Mao een burgeroorlog die hij glansrijk won. In 1949 werd de Chinese Volksrepubliek uitgeroepen met de Chinese Communistische Partij aan het roer. Chiang vluchtte met zoveel mogelijk volgelingen (en kunstschatten) naar Taiwan.

Terug naar Nederland
In juni 1923, op het derde partijcongres van de Chinese Communistische Partij, werd Mao Zedong gekozen tot lid van het Centraal Comité zijn eerste in het oog lopende politieke functie. In oktober van datzelfde jaar verliet Sneevliet China en keerde terug naar Nederland.

Eenmaal terug in Nederland zorgde Sneevliet in 1933 voor een unicum in onze parlementaire geschiedenis. Bij de verkiezingen van dat jaar veroverde hij voor zijn partij – de Revolutionair Socialistische Arbeiderspartij (RSAP) – een zetel in de Tweede Kamer terwijl hij nog een gevangenisstraf moest uitzitten wegens opruiing.

Tweede Wereldoorlog: verzet en terechtstelling
Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog leidde ertoe dat de RSAP op 14 mei 1940 werd opgeheven. Sneevliet was toen al ondergedoken en werd actief bij het verzet. Op 6 maart 1942 werd hij in Bergen op Zoom gearresteerd. Zijn invloed was ook toen buitengewoon groot. Dat besefte ook rijkscommissaris Seyss-Inquart. Hij beschouwde Sneevliet als ‘het prototype van een revolutionair op internationale grondslag’ en verder dat ‘zijn intelligentie hem tot de gevaarlijkste tegenstander van iedere staatsorde maakte.’ Henk Sneevliet werd op 13 april 1942 gefusilleerd.

Door zijn directe betrokkenheid bij de oprichting van de Chinese Communistische Partij is Henk Sneevliet in China een nationale held. Dat een niet-Chinees in de roerige jaren twintig zijn leven waagde om de Chinese Communistische Partij van de grond te krijgen vond en vindt men nog steeds heel bijzonder. Niet alleen staat hij in alle Chinese geschiedenisboeken, ook komen er tot op de dag van vandaag delegaties uit communistisch China naar Nederland om onderzoek te doen bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam, de beheerder van de politieke nalatenschap van Sneevliet.


De Chinese delegatie van het museum uit Shanghai bij de herdenking van Sneevliet, Westerveld 13-4-2008.

Verder lezen:
► Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) bezit het Sneevliet archief
►Informatie over Sneevliet in het 'Biografisch Woordenboek van het Socialisme en Arbeidersvereniging in Nederland'
► De nalatenschap van Henk Sneevliet (1995), Sal Santen
► The origins of the first United Front in China: the role of Sneevliet (1991), Tony Saich
► Artikel: Vergeten volksvertegenwoordigers: Henk Sneevliet op Verledentijd.com

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Herman Hiemstra, eindredactie: Helm Horsten, beeldredactie: Jeanny Smeets, foto's: Wikimedia, Solidariteit en Geheugen van Nederland