Het Leidens ontzet in beeld

Gepubliceerd op: 3 oktober 2011, auteur: Arita Jol

Op 3 oktober is het elk jaar weer groot feest in Leiden. Maar wat wordt er eigenlijk gevierd? Daarvoor nemen we je mee naar het beleg en ontzet van de stad in 1574.

Het Leidens Ontzet heeft alle ingrediënten van een spannend jongensboek: een strijdbare bevolking, heldhaftige burgervaders en een kleine jongen die als eerste de verlaten Spaanse schansen beklimt. Voeg daarbij een flinke dosis ellende, honger en pest.

De overwinning – kan het Hollandser? – was te danken aan het wassende water en het huis van Oranje.




Het Leidens Ontzet: van 1566 tot nu

1566: de Opstand begint



In de 16e eeuw waren Nederland en België onderdeel van het Spaanse Rijk. De streng katholieke koning Filips II (1527-1598) was furieus na de Beeldenstorm in 1566. Zijn felle reactie op de reformatie in de Noordelijke- en Zuidelijke Nederlanden viel slecht bij de bevolking. De kwestie escaleerde. De 'Nederlandse Opstand' - voorheen de 'Tachtigjarige Oorlog' genoemd - was een feit.


1572: Leiden kiest partij voor Oranje

 
Willem van Oranje (1533-1584) leidde de Opstand. Aan het Hof van landvoogdes Margaretha van Parma (1522-1586) werden de strijders van de prins smalend uitgemaakt voor 'gueux' (Frans voor bedelaars). Zij namen deze naam maar al te graag aan als ‘geuzennaam’.

De geuzen waren 'Liever Turks dan Paaps'. Ze lieten iedereen weten nog liever overheerst te worden door de Turken dan door Filips. Het Ottomaanse Rijk was de grote vijand van Spanje. De Leidenaren kozen de kant van de prins en de geuzen. Het kwam hen te staan op een belegering.


1574: Leiden in last



De stad werd door de Spaanse troepen afgesloten. De toch al beperkte voedselvoorraden raakten al snel op. De Leidenaren leden honger. Tot overmaat van ramp brak ook nog de pest uit. Ruim 6.000 mensen vonden de dood. Dat is mogelijk de helft van alle stadsbewoners.

Dit gedicht over de hongersnood en de redding is geschreven door Jan van Hout (1542-1609), stadssecretaris van Leiden tijdens het Beleg. Het gedicht is te lezen op het kruispunt van de Vliet en het Rapenburg in Leiden.


Burgemeester biedt eigen lichaam aan



Ondanks de honger hield de stad moedig stand! Dat is mede te danken aan Pieter Adriaansz. Van der Werf (1529-1604). Deze dappere burgemeester bood de uitgemergelde burgers zijn eigen lichaam aan om hun honger te stillen. Zijn aanbod werd afgeslagen. Dit prachtige verhaal mag dan verzonnen zijn, het leverde Van der Werf wel een heldenstatus op.


Heldin van Leidens Ontzet



In augustus 1574 was de Spaanse veldheer Francisco Valdez van plan Leiden in te nemen. Hij zou zijn aanval hebben uitgesteld na smeekbedes van zijn maîtresse, Magdalena Moons (1541-1613). In ruil daarvoor beloofde zij met hem te trouwen.

Maar de heldendaad van de Leidse wordt ook wel betwijfeld. Een stad uithongeren was gewoonweg veel goedkoper dan een bestorming. Toch heeft het verhaal zijn magie nog niet verloren. Dit jaar inspireerde het de makers van Suske en Wiske tot de speciale 3 oktober uitgave Het Lijdende Leiden.


Watermanagement van de prins



Willem van Oranje besloot de dijken door te steken en het land onder water te zetten. Dan zouden de watergeuzen de stad per schip kunnen bevrijden. Dit was een moeilijke beslissing, want door het zoute water werden de akkers voor jaren onvruchtbaar.

Helaas steeg het water maar langzaam, waardoor de bevrijding lang op zich liet wachten. Eind september 1574 was er een springvloed. Eindelijk konden de geuzen over de rivier de Vliet optrekken naar Leiden.


3 oktober 1574: haring en wittebrood



In de ochtend van 3 oktober vaart vlootadmiraal Lodewijk van Boisot (1530-1576) de stad binnen. De Spanjaarden slaan op de vlucht en trekken richting het Spaansgezinde Amsterdam. De stad is bevrijd, Leiden is ontzet! De geuzenschepen zijn volgeladen met haring en wittebrood voor de hongerende bevolking.


Hutspot zonder aardappelen



Volgens de overlevering vond de jonge Cornelis Joppensz. een kookpot met hutspot in het verlaten Spaanse legerkamp. Het was een hutspot zonder aardappelen – die waren nog onbekend in Nederland - maar wel met ui, peen en pastinaak. Wachtmeester Gijsbert Cornelisz. Schaeck nam de hutspotketel mee. In het Leidse Museum De Lakenhal kunt u de bronzen kookpot nog steeds bewonderen.


1884: Leiden voorbeeld Nederlands nationalisme



In 1884 werd er een standbeeld opgericht voor burgemeester Van der Werf. Hij is de held van het Leidens Ontzet! In de 19e eeuw, op het hoogtepunt van het nationalisme, werd de standvastigheid van de Leidenaren het schoolvoorbeeld van ons dappere volkje!


1924: nog meer heldenverering



De aandacht voor het Leidens Ontzet hield aan. Op 3 oktober 1924 onthulde koningin Wilhelmina dit monument. Hierop is prins Willem van Oranje, leider van de Opstand en Vader des Vaderlands, afgebeeld. Linksonder zien we 'Louis de Boisot', de geuzenvlootadmiraal die de stad bevrijdde en de bevolking haring en wittebrood gaf. Naast hem Jan van der Does, legeraanvoerder in het belegerde Leiden. En tot slot de stadssecretaris en dichter Jan van Hout.


 Ieder jaar feest in Leiden



Het Leidens Ontzet is tot op de dag van vandaag reden voor feest en herdenking in Leiden. De '3 October Vereeniging' organiseert elk jaar weer een kermis, markt en de Grote Optocht. Ook is er altijd een herdenkingsdienst en de uitreiking van haring en wittebrood. Op straat klinkt het levenslied en natuurlijk staat overal hutspot op het menu.


► Lees ook het artikel: 3 oktober in Leiden: feest met een eigen historie


©GeschiedenisBeleven.nl, beeldresearch en tekst: Arita Jol, eindredactie: Verena Demoed, foto's: Wikimedia en Flickr (cc) en Muurgedichten.nl