Het oudste volkslied van Nederland

Gepubliceerd op: 22 juli 2011, auteur: Herman Hiemstra

Zowel op de basisschool als bij de inburgeringcursussen wordt met geen woord gesproken over het eerste volkslied van Nederland. Het Wilhelmus zou altijd het enige volkslied van Nederland zijn geweest. Sterker nog: het Wilhelmus heeft zelfs de naam het ‘oudste’ volkslied ter wereld te zijn. 

Het Wilhelmus is (vermoedelijk) geschreven rond 1570. Het is nooit onweerlegbaar aangetoond wie de schrijver is van dit – in oorsprong – geuzenlied. In de literatuur circuleren de namen van Coornhert en van Marnix van St. Aldegonde. Omdat het Wilhelmus ooit is gecomponeerd als loflied op prins Willem van Oranje, ligt het voor de hand dat Marnix van St. Aldegonde – in die tijd dienaar aan het hof van de prins – de componist is. Maar sinds wanneer heeft het Wilhelmus de formele status van volkslied?

Die kreeg het pas in mei 1932! Van 1817 tot 1932 werd een gedicht van Hendrik Tollens, op muziek van Johann Wilhelm Wilms, als Nederlands volkslied gebruikt.

De eeuw van het nationalisme
De 19e eeuw was vooral de eeuw van het nationalisme. Het nationalisme is een ideologie met als kernboodschap dat ieder mens zich altijd moet laten leiden door de natie waartoe hij behoort. Een natie is een grote groep van mensen die zich als één geheel beschouwen om twee redenen:

• omdat ze samen in één staat wonen
• omdat ze één cultuur met elkaar delen.

Als ofwel die staat ofwel die cultuur er niet is, moet de natie er (volgens de leer van het nationalisme) voor zorgen dat die er komt. Dat gebeurde vanaf het midden van de 18e eeuw in bijna alle Europese landen – ook bij ons – met oorlogen en veel conflicten – waarna uiteindelijk Nederland, België en Luxemburg ontstonden.

Wie behoorde er tot een natie? Dat was en is geen vraag die gemakkelijk kan worden beantwoord. Over het algemeen bestond er wel eensgezindheid over enkele dingen: een natie was de zaak van één volk. Een volk had bepaalde kenmerken waaraan het herkend kon worden en waarin het verschilde van andere volken: zijn taal, zijn grondgebied of territorium, de algemene volkscultuur (klederdracht, gebruiken, geloof) en een gedeelde oeroude geschiedenis.

Zo werden naties iets nieuws in de 19e eeuw, maar tegelijkertijd ook heel oud en geworteld in wat al heel lang bestond. Geschiedenis, cultuur en taal bond alle zielen van één volk samen tot één natie. Dit was de tijd dat – in 1780 – Hendrik Tollens werd geboren.

Dichter des vaderlands
Hendrik Tollens was de eerste ‘echte’ dichter des vaderlands. Hij was er bij toen het moderne Nederland ontstond en schreef er gedichten over. Toen hij jong was, maakte hij vertalingen en schreef hij herderszangen (een literaire modegril uit de 18e eeuw, waarin het leven van herders geïdealiseerd werd beschreven), meestal met overdadige sentimenten en hier en daar een erotisch tintje. Ook produceerde hij veel strijdliederen voor opstandelingen.

Zijn eerste literaire succes had hij met eenvoudige toegankelijke poëzie over huiselijke onderwerpen en met romances als Jan van Schaffelaar en Willem de Eerste. Daarin bezong hij helden uit het verleden. Dat verleden bood een richting aan de woelige tijden waarin men toen leefde. Bovendien zorgde de herinnering aan oude helden voor zelfvertrouwen bij de nieuwe natie.

Wedstrijd om een volkslied
Toen Nederland in 1813 werd verlost van de Franse overheersing, werd naarstig gezocht naar nieuwe mogelijkheden voor het creëren van een eigen identiteit. Daartoe werd in 1816 een wedstrijd georganiseerd voor een nieuw volkslied. Het geheel werd georganiseerd en gefinancierd door Jan Hendrik jonkheer van Kinsbergen, graaf van Doggersbank, een gepensioneerd zeeheld en filantroop. In het kader van de wedstrijd betaalde Van Kinsbergen óók artiesten om het winnende lied op straat ten gehore te brengen. Men hoopte het zo populair te maken onder het volk.

Wien Neêrlands bloed
Uiteindelijk leverde de wedstrijd in 1817 het lied Wien Neêrlands Bloed op. Dat werd het nieuwe volkslied. Een volkslied dat overigens nooit echt populair werd.

Wien Neêrlands bloed in de aders vloeit,
Van vreemde smetten vrij,
Wiens hart voor land en koning gloeit,
Verheff' den zang als wij:
Hij stell' met ons, vereend van zin,
Met onbeklemde borst,
Het godgevallig feestlied in
Voor vaderland en vorst.(2x)

Ramsey Nasr
Het zou het officiële Nederlandse volkslied blijven tot 1932. Toen vond Koningin Wilhelmina het bij haar 25-jarig jubileum het juiste tijdstip om het Wilhelmus tot volkslied te verheffen. Wien Neêrlands Bloed raakte toen op de achtergrond en werd het eigenlijk alleen nog maar op bijeenkomsten van extreemrechtse groeperingen ten gehore gebracht. Totdat het kabinet-Rutte werd geïnstalleerd.

Naar aanleiding van de installatie van het huidige kabinet schreef Ramsey Nasr – de huidige dichter des vaderlands – het gedicht ‘Mijn nieuwe vaderland’. Dit gedicht is gebaseerd op het werk van Tollens en zorgde bij publicatie in het NRC Handelsblad voor heftige reacties. Dit kwam voornamelijk door de harde bewoordingen die Nasr gebruikte.
 
► De volledige tekst van ‘Wien Neêrlands Bloed’ is te vinden op Wikipedia



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Herman Hiemstra, foto's Wikimedia (cc), DBNL & Flickr/ Fotocastor