Hulp bij Anschluβ van Oostenrijk bij nazi-Duitsland

Gepubliceerd op: 25 februari 2011, auteur: Herman Hiemstra

Op 12 maart 1938 marcheerde de Duitse Wehrmacht de Duits-Oostenrijkse grens over. Snel daarna was de samenvoeging van Oostenrijk en nazi-Duitsland een feit. Achter de schermen heeft de Nederlander Meinoud Rost van Tonningen daarbij een belangrijke rol gespeeld. 

Arm en uitgeput. Dat was in het kort de situatie van Oostenrijk aan het einde van de Eerste Wereldoorlog. Voor het lenigen van de ergste nood was geld nodig, heel veel geld. Toen eerdere pogingen bij internationale banken mislukten, riep bondskanselier Ignaz Seipel de hulp in van de Volkenbond. Deze voorloper van de Verenigde Naties zegde hulp toe, maar eiste wel toezicht op de besteding van de uitgeleende gelden. Hiervoor werd één toezichthouder, de Commissaris-generaal, aangewezen. Rost van Tonningen werd in de financieel-administratieve staf opgenomen.

Deze ‘voogdijsituatie’ zou - zo meende men - hooguit enkele jaren duren. Het toezicht van de Volkenbond werd in juni 1928 afgebouwd; Rost van Tonningen keerde terug naar Nederland.

De gevolgen van de economische crisis
In mei 1931 ging de Weense Credit-Anstallt, een van de grootste banken van Oostenrijk, bijna failliet. Dit bracht de positie van de Oostenrijkse munt in groot gevaar. Ook bleek Oostenrijk in het verslechterde economisch klimaat niet langer in staat om aan zijn vele financiële verplichtingen te voldoen. De nieuwe Oostenrijkse kanselier – Engelbert Dollfuß - onderhandelde in Lausanne met de Volkenbond over herstructurering van het financiële hulppakket. Er kwamen nieuwe leningen. Ook werd opnieuw een ‘voogdijsituatie’ ingevoerd. Dit keer kreeg Rost van Tonningen namens de Volkenbond de leiding.

Op 6 november 1931 werd hij aangesteld als ‘Vertegenwoordiger van de Volkenbond’ met het voor die tijd enorm salaris van 5.000 Zwitserse frank per maand, fiscale immuniteit en diplomatieke privileges.

Geheime diplomatieke missies
In die rumoerige jaren dertig maakten Rost van Tonningen en Dollfuß kennis met elkaar en raakten bevriend. Vaststaat dat Rost – ondanks zijn internationale diplomatieke status – tenminste tweemaal geheime missies voor Dollfuß uitgevoerd naar Italië en Duitsland. Tijdens die missies maakte hij geen geheim van zijn bewondering voor de nazi’s in Duitsland. Vooral bij zijn bezoek aan Mussolini in Italië ging dat zo ver, dat de Britse ambassadeur – die ook bij het gesprek aanwezig was - het nodig vond zijn regering over het voorval te informeren. Voor deze missies kreeg Rost later een formele berisping van zijn superieuren in Geneve. Van verdere sancties is – voor zover ik heb kunnen nagegaan – nooit sprake geweest.

Als Dollfuß op 25 juli 1934 bij een mislukte staatsgreep door Oostenrijkse nazi’s wordt vermoord, is het afgelopen met de rechtstreekse politieke invloed van Rost van Tonningen. Maar achter de schermen gaat hij uit alle macht door.

Fraude maakt de weg vrij
In die tijd ontwikkelt nazi-Duitsland plannen voor het inlijven van Oostenrijk. In dat grote geheel was het belangrijk dat de Volkenbondcontrole zou worden opgeheven. Overtuigd van de juistheid van de plannen, wil Rost zijn nieuwe politieke vrienden van dienst zijn. Daarom schetste hij in zijn periodieke rapportages een véél te rooskleurig beeld van de economische situatie.

‘Dank zij de werkkracht van het Oostenrijksche volk is het mogelijk geweest groote vordering te maken en men kan thans constateren dat de Oostenrijksche financiën een vorm van stabiliteit hebben bereikt, die relatief beter is dan die van vele Staten in Europa en de geheele wereld.’ (David Barnouw, 1994) Hij schreef vervolgens dat een controleur in Oostenrijk niet langer nodig was en dat hij wilde terugkeren naar Nederland, want: ‘de toestand van mijn vaderland [blijkt] zoo moeilijk te zijn, dat ik als goed vaderlander meen te moeten werken voor mijn land, teneinde Nederland te helpen oprichten tegen de vernietigende macht, die het van binnenuit en van buitenaf bedreigt.’ 

Op 11 september 1936 vertrekt Rost van Tonningen per trein uit Wenen. Niet direct naar Nederland, maar via Neurenberg om daar de Parteitage van de NSDAP bij te wonen. Ook heeft hij daar nog een ontmoeting met Adolf Hitler.

Een week na zijn terugkeer in Nederland kwam de werkelijke reden van zijn versnelde vertrek naar buiten: de eens zo idealistische functionaris van de Volkenbond was nazi geworden. Hij had zich aangemeld bij de NSB.

Voor schut 
De Volkenbond voelde zich door Rost van Tonningen grootschalig voor schut gezet. Maar de controle werd wel opgeheven. Toen dat traject was afgehandeld, ontving Rost in 1936 het Grosskreuz des Oesterreichischen Verdienstordens. In 1939 kwam daar de Erinnerungsmedaille für die Wiedervereinigung der Ostmark mit dem deutschen Reich nog bij. De Duitse onderscheiding was hem toegekend vanwege zijn „waardevolle bijdrage aan de werkzaamheden van de Duitse ambassade in Wenen.”

Op het moment dat Hitler en Mussolini begin 1938 een niet-aanvalsverdrag met elkaar sloten, stond Oostenrijk in politiek opzicht alleen. Na een bezoek aan de Berghof, het buitenverblijf van Hitler, werd de Oostenrijkse kanselier - Kurt Schuschnigg - in een onmogelijke positie gebracht. Hij kon instemmen met de plannen of weigeren. 

Hitler maakte tijdens een lunch, in het bijzijn van twee van zijn generaals, heel duidelijk dat hij bij weigering direct een oorlog zou beginnen en dan met geweld de Anschluβ zou afdwingen. Schuschnigg koos voor de geweldloze optie.

Doormarcheren
Op 11 maart 1938 trad hij af en nam Arthur Seyß-Inquart, de latere Rijkscommissaris voor de bezette gebieden in Nederland, zijn plaats in. Omdat het Oostenrijkse leger verder geen verzet bood, was het voor de Duitse Wehrmacht gewoon een kwestie van doormarcheren (zie video en foto hierboven). Hitler kon geweldloos de macht overnemen.

Rost van Tonningen was ternauwernood op tijd terug in Wenen. In Het Nationaal Dagblad – de NSB-krant waarvan hij ‘hoofdopsteller’ (hoofdredacteur) was – liet hij weten ‘het Oostenrijkse volk nooit zo gelukkig te hebben gezien.’

Video: Duitse troepen marcheren in 1938 Oostenrijk binnen



Bronnen
• David Barnouw: ‘Rost van Tonningen – Fout tot het bittere eind’
• Peter Berger: ‘Im Schatten der Diktatur: die Finanzdiplomatie des Vertreters der Völkerbundes in Österreich, Meinoud Marinus Rost van Tonningen 1931-1936
• Correspondentie van mr. M.M. Rost van Tonningen #1: 1921-1942
• M. van Santen: ‘5 landverraders: Mussert, Krekel, Rost van Tonningen, Max Blokzijl, Smit’
• Peter Berger: ‘Meinoud Marinus Rost van Tonningen, Vertreter des Völkerbundes in Österreich. Ein Forschungsbericht‘ Zeitgeschichte #18 1990/91 S 351-378.

 ©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Herman Hiemstra, foto's: Wikimedia (CC)