Kunst op de vierkante millimeter

Gepubliceerd op: 18 februari 2011, auteur: Herman Hiemstra

De eerste postzegel van Nederland dateert van 1 januari 1852. Anders dan nu, was het frankeren van brieven tot 1877 niet verplicht. Veel parlementariërs vonden het vooraf betalen van briefport maar onbeleefd. Dat was traditioneel een zaak voor de geadresseerde.

Het idee voor het gebruik van postzegels voor betaling van het vervoer en de bezorging van brieven is afkomstig van Sir Rowland Hill, onderwijzer en leider van de Society for the Diffusion of Useful Knowledge.

Mensen die post wilden versturen konden speciale voorgefrankeerde enveloppen of postbladen kopen. Mensen die hun post in ongefrankeerde omslage (enveloppen) aanboden, konden op het postkantoor ’een stukje papier kopen, net groot genoeg om het poststempel te kunnen dragen, aan de achterzijde voorzien van gom of was die, door deze te bevochtigen, op de brief kon worden geplakt.’ Dit om te voorkomen dat de brief zou moeten worden overgepakt in een voorgefrankeerde enveloppe.’ Het idee voor de postzegel was geboren.

Hoewel de Postmaster General (de hoogste baas van de Engelse posterijen) veel kritiek had op deplannen en ook de secretaris-generaal van The Post Office er niets van moest hebben, redde Rowland Hill het toch. Op 27 augustus 1839 werd de Penny Postage Act ingevoerd. De postzegel kon aan zijn opmars beginnen. Rowland Hill was later – in 1858 – ook nog betrokken bij de introductie van de postcode.

Postzegels in Nederland
Voordat het gebruik van postzegels in Nederland kon worden ingevoerd, moest eerst de Postwet worden gewijzigd. Dit gebeurde in 1850. Het duurde daarna nog tot 1 januari 1852 voordat de eerste postzegels ook daadwerkelijk beschikbaar waren. Zoals in die tijd min of meer gebruikelijk, werd de beeltenis van het staatshoofd – bij ons was dat toen Koning Willem III – als afbeelding voor de zegel gebruikt.

Vrij snel daarna ging Nederland beduidend meer aandacht besteden aan de vormgeving van postzegels. Verantwoordelijk hiervoor was jonkheer mr. Jean François van Royen, indertijd secretaris van het ‘Hoofdbestuur der Posterijen’ (directiesecretaris) en zeer betrokken bij de wereld van de kunst. Hij streefde ernaar de moderne kunst – en dan de typografie in het bijzonder – een prominente plek te geven in de vormgeving van de Nederlandse postzegels.

Met het inschakelen van architect K.P.C. de Bazel voor het ontwerpen van de Jubileumemissie van 1913 werd dit voornemen concreet gemaakt. Waar in de ons omringende landen de postzegels uiterst conservatief werden vormgegeven, maakte Nederland naam met de grote variatie in vormgeving van haar postzegels. Mannen als Jan van Krimpen, Piet Zwart en Karel Appel zorgden ervoor dat de Nederlandse postzegel uitgroeide tot een nieuw medium voor hedendaagse kunst.

Postzegelontwerpen.nl
Sinds enkele weken is de website Postzegelontwerpen.nl in de lucht. Op deze themasite van het Museum voor Communicatie in Den Haag zijn alle Nederlandse postzegels, inclusief alle bijbehorende schetsvoorstellen en ontwerpen te vinden. Daarnaast is er informatie over alle ontwerpers in opgenomen. Ten slotte kunt u genieten van verhalen op thema en meedoen aan een quiz.

Wist u bijvoorbeeld dat Z.K.H. Prins Claus foto’s voor tientallen postzegelemissies heeft geleverd? Of dat Auke de Vries – gerenommeerd beeldhouwer en tekenaar – eerst op cursus moest, voordat hij aan de slag kon met zijn opdracht voor het ontwerpen van de zegel ‘100 jaar KNSB’ uit 1982?

De imposante postzegelcollectie van het Museum voor Communicatie is nooit eerder zo uitvoerig voor geïnteresseerden toegankelijk gemaakt. Dit bijzondere stukje virtuele Nederlandse designgeschiedenis is een bezoek meer dan waard. Het museum zelf trouwens ook!

► Meer informatie op de website Postzegelontwerpen.nl

©GeschiedenisBeleven.nl / auteur: Herman Hiemstra, foto's: Wikimedia (CC)