Max Blokzijl: de Nederlandse Joseph Goebbels

Gepubliceerd op: 16 maart 2011, auteur: Herman Hiemstra

Net als nazi-spindoctor Joseph Goebbels vond radiomaker en NSB-propagandist Max Blokzijl dat zijn woorden bewaard moesten blijven. Goebbels hield dagboeken bij, Blokzijl bundelde zijn radiopraatjes. De eerste daarvan - Brandende Kwesties - werd hem bij zijn proces noodlottig. Op 16 maart 1946 werd hij gefusilleerd.

Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog was Max Blokzijl (1884-1946) correspondent voor het Algemeen Handelsblad in Berlijn. Lange tijd moest hij niets hebben van het nationaalsocialisme. In 1928 was hij nog zeer kritisch over de NSDAP die hij omschreef als ‘De rechts-radicalen – althans het groepje, dat nog altijd den Oostenrijkschen behanger Hitler naloopt…’. 

Maar toen Hitler eenmaal de macht had overgenomen veranderden Blokzijl's opvattingen. Hoewel zijn werkgever geen pro-Duitse propaganda toestond, slaagde hij er soms toch in om zijn tevredenheid over Duitsland in zijn artikelen naar voren te brengen: ‘De huidige regerende heren in Duitsland zijn ook maar mensen en naar ons gevoel grijpen ze erin vele gevallen niet minder naast dan de collega’s in het buitenland. Maar hun streven is, als geheel gezien toch eerbiedwaardig. Ze doen tenminste veel in plaats van kletsen.’ (Het Volk, 31 december 1937). In 1935 was Blokzijl in het geheim lid geworden van de NSB. In 1940 werd hij door de AVRO gevraagd voor een aantal ‘radiovoordrachten’. AVRO-directeur Willem Vogt verklaarde dat zijn omroep ‘accenten wilde leggen die de Duitsers niet onwelkom zouden zijn.’

Later dat jaar keerde Blokzijl terug naar Nederland. Hij werd benoemd tot hoofd van de afdeling Perswezen van het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten (DVK) in Den Haag.

Radiopraatjes
Op 2 februari 1941 begon Blokzijl met de eerste van een serie wekelijkse praatjes over zijn belevenissen in Duitsland – ‘Ik was er zelf bij’. In die eerste serie sprak hij over zijn ontmoetingen met Goebbels, Rudolf Hess (‘de meest sympathieke’), Hermann Goering (‘de meest populaire’) en Adolf Hitler. Vooral zijn ontmoeting met Hitler vervulde hem met trots: “Het is een dwaasheid aan te nemen dat hij deze oorlog heeft gewild.”

Na een nieuwe serie onder dezelfde naam, begon hij in juli 1941 met ‘Brandende Kwesties’. Politiek getinte commentaren op de actualiteit. Tijdens die radio-optredens vermeed Blokzijl regelrechte propaganda voor de Duitsers of voor de NSB. Hij speelde in op de gevoelens van twijfel die bij heel veel Nederlanders speelden. De ‘nieuwe tijd’ werd als onontkoombaar voorgesteld, het verzet belachelijk gemaakt. Gruweldaden van de nazi’s praatte hij goed als de onvermijdelijke bijverschijnselen van een omwenteling. Op anti-Engelse en anti-communistische gevoelens speelde hij gretig in.

Blokzijl’s grote communicatieve talent zorgde iedere week voor honderdduizenden luisteraars. Dat hij als reactie vele duizenden brieven ontving, maakt duidelijk dat hij heel veel teweeg bracht onder de bevolking. Die brieven kwamen zowel van voor- als tegenstanders. Waar de haat soms letterlijk van de brieven droop, waren andere reacties meer genuanceerd of was er zelfs plek voor humor. Een Groningse tegenstander reageerde met typisch noordelijke droogheid: ‘Blijkens nauwkeurige onderzoekingen kunnen aan de Martinitoren te Groningen 1027 NSB’ers tegelijk opgehangen worden. Voor jou, beste Max, is er ook nog wel een plaatsje.’

Het einde van zijn succes
Blokzijl werd op 9 mei 1945 gearresteerd in het gebouw van de Nederlands-Indische Spoorwegen in Den Haag. Hier stond de zendinstallatie opgesteld die onder meer Blokzijls laatste woorden tot zijn luisteraars had doorgegeven.

Onder grote belangstelling werd Blokzijl overgebracht naar het Huis van Bewaring in de Casuariestraat. Daar was veel publiek opgekomen om de man achter de bekende stem te zien. Van buitenlandse zijde bestond eveneens veel belangstelling. Een jonge Amerikaanse militair riep Blokzijl op bijna bewonderende toon toe: “You are the famous liar, Sir.”

Summier en bloedig 
Omdat de bekendste collaborateurs in de gevangenis van Scheveningen waren opgesloten, vonden de eerste processen na de oorlog plaats voor het Bijzonder Gerechtshof van Den Haag. De daar als procureur-fiscaal aangestelde mr. J. Zaaijer wilde van meet af aan een rechtspraak die ‘summier en bloedig’ was. In zijn ogen was er van de honderdduizenden dossiers die na de bevrijding werden samengesteld eentje helemaal kant-en-klaar: dat van Blokzijl. De manuscripten van zijn radiopraatjes waren in beslag genomen. Bovendien waren de in boekvorm verschenen ‘Brandende Kwesties’ beschikbaar.

De eigenlijke zitting duurde nauwelijks een halve dag. De zitting begon de ochtend van 11 september met het voorlezen van de aanklacht. De verdachte werd ervan beschuldigd dat hij ‘gedurende de bezettingsjaren opzettelijk – terwijl Nederland in oorlog was met Duitsland – in het openbaar, in hoofdzaak door middel van radio, propaganda had bedreven, gericht op het breken van het geestelijk verzet van de Nederlandse bevolking en het ontrouw te doen worden aan de gemeenschappelijke geallieerde zaak.’

Zaaijer onderbouwde de aanklacht met 13 passages uit Blokzijls radiopraatjes. Hij voegde er echter aan toe dat het er net zo goed 113 hadden kunnen zijn. Alle passages waren afkomstig uit Brandende Kwesties, het boek met radiopraatjes van Blokzijl.

Doodstraf
Een kleine twee weken later - op 23 september - deed het Bijzonder Gerechtshof uitspraak. Mr. Van Arkel, de president van het hof, maakte direct aan alle onzekerheid een einde. Zijn eerste woorden luiden: ‘het hof heeft u ter dood veroordeeld. De rechtbank meent de zwaarst mogelijke straf te moeten opleggen, zowel vanwege de verderfelijkheid van de door verdachte gevoerde propaganda als wegens de daaruit blijkende misdadige gezindheid.’

Waar Blokzijl de zwaarste straf ontving, ontsprongen propagandabreinen in andere landen de dans. Zo werd in Duitsland alle verantwoordelijkheid in de schoenen geschoven van Goebbels; die was inmiddels dood. In Nederland droeg Blokzijl bij lange na niet dezelfde schuld als zijn grote Duitse voorbeeld. Bovendien doodde hij nooit iemand. Mussert reageerde geschokt, toen hij van het vonnis hoorde. ‘U de doodstraf?’, zei hij tegen Blokzijl, ‘dan zal ik er ook wel aangaan.’

Nadat een laatste verzoek om gratie door koningin Wilhelmina was afgewezen, werd Blokzijl op 16 maart 1946 bij dageraad door een vuurpeloton ter dood gebracht.

Bronnen:
* Kees Groen: ‘Fout en niet goed’- Vervolging van collaboratie en verraad na de Tweede Wereldoorlog
* René Kok: ‘Max Blokzijl: stem van het nationaal-socialisme’
* Het proces Blokzijl: letterlijke weergave van het proces tegen Max Blokzijl
* Max Blokzijl: ‘Brandende Kwesties’
* Audiofragmenten: www.geschiedenis24.nl

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Herman Hiemstra, foto's: Wikimedia (cc)