Mussolini en Berlusconi: Italiaans leiderschap

Gepubliceerd op: 17 augustus 2011, auteur: Arita Jol

Berlusconi heeft zichzelf meermalen vergeleken met Mussolini, tot verbijstering van zijn toehoorders. Wat zijn de overeenkomsten tussen de huidige premier van Italië en zijn illustere voorganger? Een vergelijking tussen il Cavaliere en il Duce.

Italië is in zwaar weer terechtgekomen door de eurocrisis. Is het einde van de periode Berlusconi in zicht? Zijn val wordt al jaren aangekondigd in de media, maar dan vanwege corruptie en seksschandalen.

Silvio Berlusconi (1936), bijgenaamd il Cavaliere (de Ridder) sinds hij de Orde van Verdienste kreeg, heeft al sinds 1994 een prominente plaats in de Italiaanse politiek, waarvan zo’n tien jaar als minister-president. Een hele prestatie in een land dat gemiddeld elk jaar van kabinet wisselt. Alleen Benito Mussolini (1883-1945) was langer premier, namelijk ruim twintig jaar. Berlusconi wilde van Italië een efficiënt ‘bedrijf’ maken. Dat is tegengevallen, omdat het parlement hem steeds voor de voeten loopt. “Zelfs Mussolini had geen echte macht”, klaagde Berlusconi vorig jaar.

Mussolini’s weg naar de macht
Mussolini kwam net als Berlusconi aan de macht na een onrustige periode. Italië had in de Eerste Wereldoorlog grote verliezen geleden en hoopte op gebiedsuitbreiding als beloning. Dat de verwachtingen niet uitkwamen, leidde tot grote frustraties. De werkloosheid was hoog, en het land was onbestuurbaar door politiek geruzie en vele stakingen.

In 1922 volgde de brutale Mars op Rome, toen de fascistische Zwarthemden van vier kanten Rome binnen trokken om de regering, onder leiding van premier Facta, ten val te brengen. De Italiaanse koning Victor Emanuel III (1869-1947) – bang voor een communistische revolutie – steunde de Fascisten. De opzet slaagde, tot verbazing van Mussolini die de opstand leidde. Na dit succes werd hij in hetzelfde jaar tot premier gekozen.

Onder leiding van Mussolini werd Italië een totalitaire, fascistische staat. Il Duce (de Aanvoerder), zoals de Italianen hem noemden, zorgde ervoor dat de Italianen weer trots konden zijn op hun natie. Hij leidde met harde hand, maar zorgde ook voor eenheid en gaf de Italianen het gevoel dat Italië weer meetelde op het wereldtoneel.

Grote projecten
Hoewel Mussolini’s Zwarthemden met veel geweld voor orde op straat zorgden, kende het regime ook zijn positieve kanten. Met grote openbare werken en landbouwprojecten zorgde Mussolini voor werk en voedsel. Over één van deze projecten, de drooglegging van de Pontijnse vlakte (1928), verhaalt Antonio Pennacchi in het boek Het Mussolinikanaal (De Bezige Bij, 2011). Het grootse project leverde Italië nationaal en internationaal prestige op.

Ook Berlusconi liet zich van zijn meest daadkrachtige kant zien en wel na de aardbeving in l’Aquila in april 2009. Hij beloofde de slachtoffers voor de kerst een nieuw dak boven hun hoofd. Vol trots opende hij enkele maanden later de eerste woningen. Maar de euforie sloeg om in woede na berichten over corruptie van bouwondernemingen. Bij de herdenking één jaar na de aardbeving was Berlusconi daarom niet welkom.

Womanizers
Mussolini en Berlusconi hebben nog meer gemeen: beiden waren echte womanizers. Mussolini had vele maîtresses. Zijn eerste baan – als leraar – verloor hij na een affaire met een moeder van een leerling. Toch hield zijn vrouw vol dat hij altijd thuis sliep. Uiteindelijk is Mussolini in 1945 samen met zijn maîtresse Clara Petacci vermoord.

De affaires van Berlusconi kunnen niemand ontgaan zijn. Hij koketteert publiekelijk met zijn Bunga-Bunga-party’s, waarbij schaars geklede jonge dames rond het zwembad paraderen ter vermaak van Berlusconi en zijn vrienden.

Zo vergevingsgezind als Mussolini’s vrouw was mevrouw Berlusconi echter niet. Veronica Lario vroeg een scheiding aan nadat haar man belangstelling toonde voor wel erg jonge meisjes. Maar de bewondering van de gewone man in de straat lijkt er alleen maar door te groeien. Zijn kiezers dragen hem op handen en sluiten hun ogen voor kritiek op hun held. “Hij verloor wel zijn vrouw, maar niet zijn kiezers”, concludeert Beppe Severgnini droogjes in zijn boek Berlusconi en de Italianen.

Mannen van de media
Een andere overeenkomst tussen beide mannen is te vinden op het gebied van media en imagovorming. Mussolini werkte jaren als hoofdredacteur van een krant. Kort nadat de Fascisten aan de macht waren gekomen, namen zij met hun propaganda de berichtgeving over. Mussolini werd neergezet als de sterke man die Italië weer groot zou maken. Het beeld van de man met de kale kop met vierkante kaak, die met de handen in de zij de menigte toespreekt, intimideert nog steeds.

Berlusconi heeft een heel ander imago. Hij lacht altijd, is onder de mensen, schudt handen en slaat armen om schouders. Berlusconi verkoopt zichzelf met een heldere, geruststellende boodschap; zolang hem geen strobreed in de weg wordt gelegd, komt alles goed. Maar anders dan Mussolini propageert Berlusconi juist de individuele vrijheid.

Berlusconi is eveneens een man van de media. Hij bezit de meest bekeken commerciële tv-zenders en diverse grote kranten van Italië. Daarnaast controleert hij als premier de landelijke publieke omroep. Met als gevolg dat hij de publieke opinie voor een groot deel beheerst.

Racisme
Toch kan hij niet altijd zijn imago gladpoetsen. Zijn opmerking over de zongebruinde Obama bijvoorbeeld, zorgde voor veel commotie. Ondanks dat herhaalde hij zijn opmerking een jaar later tegenover Michelle Obama. Het racisme komt vooral van Berlusconi’s xenofobe coalitiepartij Lega Nord, dat zich richt op illegale immigranten vanuit Afrika. Zij maken in groten getale de oversteek naar het inmiddels overvolle eilandje Lampedusa.

Kunnen we bij Berlusconi nog twijfelen, Mussolini was absoluut een racist. Hij geloofde in de ongelijkheid van rassen. Toch had hij ook bewondering voor het volk dat na eeuwen nog steeds niet opgegaan was in andere volken. De Jodenvervolging werd daarom in Italië vooral uitgevoerd om Nazi-Duitsland te vriend te houden.

Hulp vanuit Duitsland
Ook al kwamen er door schandalen de nodige barstjes in hun zorgvuldig opgebouwde imago; beide premiers hielden het veel langer uit dan vriend en vijand voor mogelijk hadden gehouden.

De val van Mussolini begon in Lampedusa: daar landden de Geallieerden in 1943. Op 25 juli van dat jaar werd Mussolini afgezet en verbannen naar l’Aquila. Hij werd bevrijd door Nazi-Duitsland en werd premier van een marionettenstaatje in het noorden van Italië.

Hoe het politieke einde van Berlusconi eruit zal zien, is nog even afwachten. Zal hij in de eurocrisis eveneens de hulp van Duitsland nodig hebben? Hopelijk heeft Angela Merkel hem zijn schoffering vergeven, toen hij haar op de rode loper liet wachten vanwege een telefoontje. Zij is nu eenmaal niet mooi en jong.

Verder kijken & lezen:  
► Boek: Berlusconi en de Italianen, Beppe Severgnini (2011). 
► Video: Martin Simec en Anne Branbergen over Berlusconi bij Pauw & Witteman
► Boek: Silvio, Modern leiderschap, Anne Branbergen en Martin Simec (2010) 
► Video: In Europa aflevering over 1925, Predappio
► Film:  trailer van de film Vincere (2009) over Ida Dalser, de vrouw van Mussoli
► Boek: Benito Mussolini, portret contra zelfportret, F.G van der Poll, J.B. Wolters,1964. 
► Boek: Het Mussolinikanaal, Antonio Pennacchi, De Bezige Bij, 2011.
► Boek: Mussolini, R.J.B. Bosworth, Bloomsbury Publishing PLC, 2010.
► Boek: Mussolini's Italy, Life Under The Dictatorship, 1915-1945, R.J.B. Bosworth, Penguin Books Ltd, 2006.

Video: In Europa over Fascisme en Mussolini in 1925


©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Arita Jol, eindredactie: Marleen Boeve