Nederland-Duitsland in jaren '30 al zwaar beladen

Gepubliceerd op: 1 augustus 2011, auteur: Gerrit Jan Weikamp

Voetbalwedstrijden tussen het Nederlands en Duitse nationale elftal zijn nooit zomaar wedstrijden. Gevoelens over de Tweede Wereldoorlog en de verloren WK-finale van 1974 lijken soms nog de boventoon te voeren. Maar ook vóór de oorlog was er al sprake van hoogoplopende sentimenten rond een treffen tussen Oranje en der Mannschaft.

Nederland-België (1932)

Het is het najaar van 1938. Op het programma voor 11 december staat een vriendschappelijk duel in Rotterdamse Kuip waar Oranje zal aantreden tegen Duitsland.

Onder de Nederlandse bevolking is echter in de maanden daarvoor grote ongerustheid ontstaan over de ontwikkelingen in nazi-Duitsland. Vooral de Duitse buitenlandpolitiek en de behandeling van joden in Duitsland kon op veel verontwaardiging rekenen. En toen in de nacht van 9 op 10 november 1938 de Kristallnacht uitbrak, reageerden veel Nederlanders met grote afschuw.

Discussie
In de - met name linkse - pers ontstond de discussie of Oranje wel tegen de Duitsers zou moeten spelen. In dagblad Het Volk uitte de sociaal-democratische vakbondsleider Henri Polak zijn bezwaren: “Dan zullen voeten trappen de bal, die wellichte zwangere vrouwen hebben getrapt tegen de buik. Dan zullen er jongens rennen achter de bal, die gerend hebben achter, om hun leven vluchtende joden.”

Ook in de jaren daarvoor was er in Nederland al de nodige weerstand tegen sportbetrekkingen met nazi-Duitsland. Sommige Nederlandse sporters gingen uit politieke overtuiging niet naar de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. Bokser Ben Bril –kanshebber voor een medaille– besloot thuis te blijven uit protest tegen de behandeling van joden in Duitsland. Bril was echter een uitzondering; het merendeel van de Nederlandse sporters had geen onoverkomelijke bezwaren tegen sporten in of tegen nazi-Duitsland. 

KNVB
De discussies in de pers en de anti-Duitse gevoelens bij veel Nederlanders zorgden binnen de KNVB voor de nodige twijfels of de wedstrijd tegen Duitsland wel doorgang moest vinden. Men vreesde dat het op of buiten veld tot schermutselingen zou komen, zoals in 1937 ook bij de wedstrijd Zwitserland-Duitsland was gebeurd. De ontmoeting afzeggen of verplaatsen kon echter gezien worden als een politiek statement en dat zou de Nederlandse neutraliteit aan kunnen tasten. Uiteindelijk besloot de invloedrijke KNVB-bestuurder Karel Lotsy (1893-1959) dat de wedstrijd gewoon door moest gaan.

Toch werd er niet afgetrapt op 11 december 1938. Pieter Oud (1886-1968), de burgemeester van Rotterdam, liet twee weken vóór de wedstrijd aan de KNVB weten de wedstrijd Nederland-Duitsland te verbieden. Oud onderbouwde zijn besluit door te verklaren dat hij voor ongeregeldheden vreesde en dat hij de veiligheid van de Duitse spelers en supporters niet kon garanderen. De voetbalbond liet nog dezelfde dag aan de Deutscher Fußball-Bund (DFB) weten dat er niet gespeeld zou gaan worden.

Sportboycot
Bij het regime in Duitsland viel Ouds besluit niet goed. De Reichssportkommissar beschouwde de afgelastte interland als een door anti-Duitse gevoelens ingegeven, politieke beslissing. Als tegenmaatregel werd er een sportboycot tegen Nederland afgekondigd, waardoor het Duitse sporters verboden werd om tegen Nederlanders aan te treden.

Deze sportboycot kwam op 9 december 1938 tijdens een fel debat aan de orde in de Tweede Kamer. NSB’er Meinoud Rost van Tonningen haalde fel uit naar de liberale burgemeester Oud en beschuldigde hem ervan politieke motieven te hebben voor zijn besluit. Er zou sprake zijn van een anti-Duitse hetze in Nederland, gevoed door joodse elementen binnen de samenleving. CHU-fractievoorzitter Dirk de Geer nam het op voor Oud en viel Rost van Tonningen hard aan. Dit kwam hem te staan op een groot applaus van de niet tot de NSB behorende Kamerleden. Tijdens deze uiting van ongekende eensgezindheid werd er ‘landverrader’ naar Rost van Tonningen geschreeuwd en kwam het bijna tot een handgemeen.

Uiteindelijk liep de voetbalaffaire met een sisser af: op 24 maart 1939 lukte het de Nederlandse gezant in Berlijn om de plooien in de Nederlands-Duitse sportbetrekkingen glad te strijken en kon er weer naar hartenlust gesport worden tussen beide landen. Het officiële Nederlandse standpunt bleef dat de burgemeester van Rotterdam zijn besluit genomen had uit vrees voor ongeregeldheden en niet, zoals de NSB beweerde, om politieke redenen.

Verder lezen en kijken:
► Artikel: Voetbal: van elite tot volkssport op GeschiedenisBeleven.nl
► Website: Voetbal tijdens de Tweede Wereldoorlog en video


Foto: Het Nederlands elftal voor de interland tegen Tsjechoslowakije op 5 juni 1938 in het Stade Municipal in Le Havre tijdens de Wereldkampioenschappen. Van links naar rechts: Adri van Male, Bertus Caldenhove, Mauk Weber, Wim Anderiesen, Freek van der Veen, Kick Smit, Leen Vente, Bas Paauwe, Bertus de Harder, Frank Wels en Puck van Heel.

Bronnen
► Het Nederlands Elftal: de historie van Oranje 1905-1989, Verkamman, M. e.d. (1996)
► Fußball unterm Hakenkreuz: der DFB zwischen Sport, Politik und Kommerz, Havemann, N. (2005)
► In de pas: sport en lichamelijke opvoeding in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog, Swijtink, A.  (1992)

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Gerrit Jan Weikamp, foto's: Wikimedia, Flickr (cc) /Spaarnestad Foto's