Puzzelen aan de PUG-collectie

Gepubliceerd op: 22 november 2011, auteur: Peter Passenier

Breng je binnenkort een bezoek aan het Centraal Museum in Utrecht? Dan moet je eens langsgaan bij de zogenoemde PUG-collectie. Je ziet daar tientallen vitrines met duizenden archeologische vondsten. Maar wat je niet ziet, is het archeologische gepuzzel dat hier aan voorafging.

Stel, je loopt door een bos en je doet een archeologische vondst. Een stuk prehistorisch aardewerk bijvoorbeeld, of een Romeins olielampje. Dan heeft depotmedewerker Joanneke Hees een advies voor je. “Noteer in ieder geval waar je iets hebt gevonden. En ook hoe diep het zat, in een zandlaag of in klei. Dat kan helpen bij de datering. En o ja: als het echt een heel spannende vondst is, kun je er beter een archeoloog bij roepen.”

De afgelopen eeuwen heeft niet iedere vinder deze voorschriften netjes nageleefd. En dat bezorgt Hees nu veel puzzelwerk. Zij is medewerker van de PUG-collectie, en een van de krachten achter de tentoonstelling Archeologen aan het werk, die op dit ogenblik staat uitgestald in het Centraal Museum. Deze tentoonstelling kan bogen op enkele fraaie topstukken – een bronzen beeld van de Romeinse oppergod Jupiter, een gebeeldhouwd hoofd van de Egyptische god Serapis – maar verder krijgen we vooral een goed beeld van de kwantiteit. Vitrine na vitrine ligt vol Romeinse lampjes, prehistorische vazen, of gewoon met bakken vol glazen en aardewerken scherven. Hees is bezig om ze allemaal te rubriceren.

CSI
Deze scherven vormen een grote legpuzzel voor gevorderden. Niet alleen zijn de puzzelstukjes driedimensionaal, het zijn er ook heel veel. Sterker nog: er waren niet voldoende vitrines om ze allemaal tentoon te stellen. Veel stukken glas en aardewerk bevinden zich, gerubriceerd en wel, in dozen op Hees´ kamer. En zelfs deze stapels vallen in het niet bij de gigantische hoeveelheid materiaal die nog staat opgeslagen in het depot. Het is niet één puzzel, het zijn er honderden, en het is de vraag of hoeveel er compleet genoeg zijn om te leggen.

“Bij CSI zouden ze al die stukjes meteen door de driedimensionale scanner halen”, zegt Hees. “En dan ziet de computer natuurlijk welke er bij elkaar horen. Maar in onze werkelijkheid ben ik al blij als ik het verhaal achter ieder object kan achterhalen. Wat is het? En waar is het gevonden?”



Toch boekt ze, al puzzelend, wel degelijk successen. Neem deze Romeinse glazen schaal. Hij ziet eruit als eentje bij de Blokker, maar dan alleen door je oogharen bezien, want de onderkant is duidelijk aan elkaar geplakt. Dankzij de inspanningen van Hees. “Toen ik deze ribkom voor het eerst zag, ontbrak de bodem. Dat was raar, want rond 1836 was er een tekening van gemaakt en daar stond hij compleet op. Ik had niet gedacht hem ooit nog te kunnen restaureren, tot ik een paar maanden geleden bezig was met een paar glasscherven afkomstig van een heel andere vindplaats. Plotseling viel het me op dat die hier verdacht veel op leken. En ja hoor: ze pasten. Waarschijnlijk is de ribkom begin vorige eeuw een keer aan gruzelementen gevallen en hebben ze de stukjes uit de bodem daarna per ongeluk verkeerd genummerd.”

Criminelen
Sommige objecten hebben een nóg avontuurlijker traject afgelegd. Hieronder zien we bijvoorbeeld een gipsen afgietsel van een kraaghalsflesje uit een hunebed van ongeveer 3000 voor Christus. Het origineel werd gevonden in Eext (Drenthe)  in 1756 en kwam via via bij de PUG-collectie terecht. In 1925 werd het geruild tegen enkele andere objecten en verhuisde het naar het Drents Museum in Assen.



Tot zover niets bijzonders. Maar toen werd het gestolen en verdween het in de kunsthandel. Aangezien criminelen zelden openheid van zaken geven over de precieze herkomst van hun waar, werd er een andere vindplaats aan gehangen, en zo belandde het in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Met de verkeerde vindplaats dus. “Maar voordat het naar Drenthe vertrok, hebben wij er een afgietsel van gekregen”, zegt Hees. “En toen ik het origineel op een dag voorbij zag komen, viel de gelijkenis me natuurlijk direct op. Zo hebben we de geschiedenis uiteindelijk kunnen ontrafelen.”

Vakmanschap
Al dit gepuzzel verschaft ons niet alleen een beter beeld van de objecten, maar ook van hun gebruikers. Bijvoorbeeld van de Romeinen. “Die waren technisch echt heel ver”, zegt Hees. “Mensen staan er iedere keer weer versteld van. Moet je dit zien, dat glas uit dit parfumdoosje dat is zó dun, zo fijn, hoogstens een millimeter dik. Ik heb ook zegelstenen gezien met afbeeldingen zo groot als het topje van mijn vinger. Die moeten gemaakt zijn met een soort vergrootglas, en dan vast door iemand die bijziend was.”

Verder blijken de Romeinen ook behoorlijk geletterd, zelfs als het ging om eenvoudige legionairs. Dat zie je bijvoorbeeld aan deze kruik. Iemand had daar zijn naam op gekrast: ‘Marciani’, ‘van Marcianus’.



En Hees ziet dit soort opschriften vaker. “De Romeinse werkplaatsen leverden echt massaproductie. Als je ziet hoeveel ribkommen we hebben gevonden … En omdat al die objecten op elkaar leken, moesten de gebruikers ze beschermen tegen diefstal. We hebben ook aardewerk gevonden met alleen een kruis erop, maar opmerkelijk veel soldaten bleken in staat te schrijven – in ieder geval hun naam.”

Expliciete seksscènes
Ze lijken dus verrassend veel op ons, die Romeinen – maar de tentoonstelling toont ook een culturele kloof. Wat dacht je van de onderstaande afbeelding?



Natuurlijk schrikken wij in de 21e eeuw niet zo erg van expliciete seksscènes, zelfs niet als daarbij wordt gemusiceerd. Maar er is toch een verschil. “Ik vraag me af hoeveel mensen dit nu op tafel zouden zetten”, zegt Hees. “De Romeinen vonden dat geen enkel probleem. Sterker nog: dit soort dingen hebben wij vaker gevonden. Het maakte deel uit van een luxe servies.”

► De tentoonstelling Archeoloog aan het werk is t/m 31 december 2013 te zien in het Centraal Museum in Utrecht.  

Archeoloog aan het werk ‘PUG’ staat voor het ‘Provinciaal Utrechts Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen’. En de PUG-collectie staat voor een archeologische collectie van zo’n 10.000 stukken uit de prehistorie, Romeinse tijd en de vroege en late middeleeuwen. Tijdens de tentoonstelling kunnen bezoekers vragen stellen aan Joanneke Hees en haar collega’s. Er zal op termijn ook een inloopspreekuur komen, waarin iedereen de eigen vondsten kan laten zien.

Verder lezen & kijken:
►Bekijk een filmpje over de Utrechtse archeologe Ina Isings en de PUG-collectie

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Peter Passenier, eindredactie: Marleen Boeve; foto's: Joanneke Hees en Centraal Museum