Sapere Aude: Napoleon en de Verlichting

Gepubliceerd op: 11 maart 2011, auteur: Maarten Brand

In de tentoonstelling ‘Napoleon in Egypte’ in het Teylers Museum in Haarlem krijgt de relatie tussen Napoleon en de Verlichting nauwelijks aandacht. Dit is vreemd, omdat de Verlichting en Napoleon veel, mogelijk alles, aan elkaar te danken hebben.


In 1789 maakte het Franse volk een einde aan het Ancien Regime. Naast maatschappelijke problemen zoals hongersnood waren de ideeën van de Verlichting van grote invloed. Het grote idee was dat wetenschap en ratio de mens vooruit kon helpen, de natuur liet overwinnen en vreedzaam met elkaar liet samenleven. De kracht van de mens lag daarbij volgens Verlichte denkers – de Philosophes - in het vermogen om voor zichzelf te denken. In het ”Saupere Aude” vatte Immanuel Kant in 1784 hun motto samen; durf te weten, heb de moed om voor jezelf te denken.

De Franse revolutie bood mensen als Napoleon de kans om op eigen kracht vooruit te komen. Geen wonder dus, dat Napoleon in deze ideeën geloofde.

Bestuur
Het bestuur van de - na de revolutie gestichte - Republiek, durfde de Franse Staat een nieuwe Verlichte politieke cultuur te geven. De ‘Terreur’ onder leiding van Robbespiere bestuurde Frankrijk in 1793 en 1794 en tussen 1794 en 1799 was een vijfkoppig ‘Directoire’ aan de macht. Beide regimes brachten de samenleving die de Revolutie ambieerde echter niet dichterbij. Er kwamen veranderingen zoals een grondwet en religieuze tolerantie. Institutionalisering van de idealen van de Verlichting lukte echter niet. Het ontbrak de leiders aan pragmatisme om de idealen met het Ancien Regime te verweven met de jonge Republiek.

Kansen
Napoleon bezat dit pragmatisme wel. Als zoon uit een niet onbemiddelde maar gemiddelde familie op het afgelegen Corsica zou hij door het oude standenstelsel in Frankrijk weinig kansen hebben gekregen. De met Verlichtingsidealen doorspekte Franse Revolutie opende voor Napoleon deuren die voorheen gesloten zouden zijn gebleven. Hij realiseerde zich dat hij ongekende kansen kreeg en moest ‘durven denken’ om deze kansen te benutten.

In 1796 schopte de grenzeloos ambitieuze Napoleon het tot bevelhebber van het leger; “Bevorder deze man, anders bevordert hij zichzelf”, waarschuwde een van de leden van het Directoire zijn collega’s.

Egypte
Militair succes in Italië maakte van Napoleon een volksheld en zijn groeiende machtspositie baarde het Directoire zorgen. Gekoppeld aan de noodzaak voor een oorlog om de aandacht van binnenlandse problemen af te leiden, besloot het Directoire Napoleons plan voor de expeditie naar Egypte goed te keuren. Voor het Directoire speelden (geo)politieke overwegingen een rol, maar voor Napoleon was ook de Verlichting van belang.

Napoleon geloofde dat de wetenschappers het Egyptische volk zouden helpen om op eigen kracht een moderne Verlichte staat te worden. De ironie wil dat Napoleon hier in Egypte niet in slaagde, maar zijn ervaringen hielpen hem uiteindelijk wel om Frankrijk te hervormen.

Verlicht despoot
In 1799 keerde Napoleon terug in Frankrijk waar steeds hardnekkiger geruchten opdoken over een dreigende machtsgreep van het Ancien Regime. Dit gaf aanleiding om het Directoire af te zetten. Bij de hieruit voortvloeiende ‘ staatsgreep van de 18-19e Brumiere’ greep Napoleon de macht en het Directoire werd vervangen door drie consuls met Napoleon -29 jaar oud- als eerste Consul.

Napoleon snapte dat hij de macht van het Ancien Regime alleen kon neutraliseren door het met de Verlichtingsidealen van de revolutie te verweven. Hiervoor was pragmatisch handelen nodig. Napoleon zij zelf; ‘’Mijn dromen worden gemeten met de passer van de rede”. Hij ging daarom waar nodig tegen de principes van de Verlichting in. Zo sloot Napoleon een verdrag met de Paus, beëindigde hij de Republiek, kroonde zich tot keizer en beknotte hij de individuele vrijheden van burgers. Zijn bestuur was echter niet alleen pragmatisch, hij regeerde als Verlicht Despoot, in lijn met Voltaires ideeën over Verlicht Absolutisme.

Onlosmakelijk verbonden
Dankzij de verworvenheden van de Verlichting wist Napoleon, afkomstig uit een gemiddeld milieu, op te klimmen tot de machtigste man van Frankrijk. Omgekeerd zouden zonder Napoleons Verlichte Absolutisme de idealen van de Revolutie mogelijk verloren zijn gegaan. In 1799 verklaarde Napoleon daarom: “De Revolutie is voorbij, ik bén de Revolutie”. Hij had zijn carrière aan de Verlichting te danken en als wederdienst de Franse Staat hervormt op basis van het gedachtegoed van de Philosophes. Om deze reden zijn de Verlichting en Napoleon onlosmakelijk met elkaar verbonden.



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Maarten Brand, foto;s: Wikimedia ( cc)

Verder lezen:
► Franse Revolutie en de Verlichting
* Isaac Kramnick, The Portable Enlightenment Reader, (Penguin Books, New York, 1995)
* Richard Hooker, The European Enlightenment, website Washington State University 
* Theda Spokcol en Meyer Ketsnbaumm One mars unshackled in:The French Revolution and the birth of modernity, (University of Califormia Press 1990)

► Napoleon
* De Napoleon startpagina, een perfecte startplaats voor informatie over Napoleon 
* Een zeer uitgebreide en regelmatig bijgehouden literatuurpagina over Napoleon is Napoleonic-literature.com
* J. Godechat, Beatrice Hyslop, David L. Dowd, The Napoleontic Era in Europe (New York, Holt Reinhart and Winston 1971).
* George Lefebvre, Peter Schottler, Napoleon,(Klett-Cotta, Stuttgart 2003)
* Paul Strathern, Napoleon in Egypte (Metz en Schilt, Amsterdam 2008)
* BBC website over Napoleon