Van speeltje voor de rijken tot nationaal postbedrijf

Gepubliceerd op: 15 december 2010, auteur: Herman Hiemstra

TNT Post heeft het moeilijk. Binnenkort sluit het laatste Nederlandse postkantoor en wordt het bedrijf opgesplitst. Of het postbedrijf hierna nog onafhankelijk blijft voortbestaan, is onduidelijk. Tijd voor een terugblik op de geschiedenis van de post in Nederland. Wij beginnen in 1795.

Toen de oude republiek in 1795 instortte, was er van algemeen geldende regels geen sprake. Bij het samenraapsel dat in die tijd voor de posterijen doorging was het niet anders. Goed, de post werd overal te voet of te paard vervoerd, maar dat was de enige overeenkomst. In een deel van het land was de post provinciaal georganiseerd, in veel plaatsen was het in handen van het stedelijk bestuur. Weer elders bepaalden rijke particulieren wat er met de post gebeurde of had de stadhouder het laatste woord.

De particuliere bezitters van de posterijen beperkten zich in die tijd voornamelijk tot het opstrijken van de winst. Het duidelijkste voorbeeld hiervan komt uit Maastricht. Baron De Hammersteyn, die daar van 1747 tot 1757 postmeester was, vertoonde zich slechts eens per twee of drie jaar op kantoor.

Bataafse republiek
Die situatie veranderde met de komst van de Bataafse Republiek. In het najaar van 1794 – de bezetting van ons land door de Fransen was toen al een feit – werd begonnen met het vervangen van de lokale postmeesters. Op alle kantoren werden de prinsgezinde postbestuurders uit hun functie gezet en vervangen door burgers. Over het algemeen had dit deel van de revolutie een rustig verloop.

Hoewel de posterijen al in 1799 nationaal waren verklaard, duurde het nog tot 1 januari 1803 eer de Bataafse Republiek haar postrecht had aanvaard. Daarmee was - ook formeel – de vorming van één nationaal postbedrijf in Nederland een feit.

Frans voorbeeld
Met de benoeming van het nationale postbestuur was een lang gekoesterde wens van de Commissarissen der Hollandse Posterijen in vervulling gegaan. Maar pas toen Nederland bij Frankrijk werd ingelijfd, werden er grote stappen gemaakt met het inrichten van de postale organisatie. Zoals te verwachten was, vormde de organisatie van de Franse postdienst het voorbeeld.

De centrale postadministratie van Frankrijk kende zowel de brievenpost – vergelijkbaar met het reguliere postbedrijf van TNT Post - als de postwagendienst en de in Nederland nog totaal onbekende paardenposterij . De zeer uitvoerige Instruction Générale sur le service des Postes en France vormde de basis voor de verdere uitwerking van alle regels voor de postdienst.

Directeur-generaal der Posterijen
Zijne majesteit Lodewijk Napoleon Bonaparte heeft zich persoonlijk beziggehouden met het vinden van een geschikte kandidaat voor de functie van directeur-generaal der Posterijen. Wat de vakmensen betreft, zocht hij het eerst contact met de zittende commissarissen. Hahn en Eekhout kwamen niet in aanmerking. De twee andere commissarissen: Eekhout en Koopman bleven over. Hoewel het er aanvankelijk op leek, dat de koning uit deze twee ervaren vakmensen een keuze zou maken, was daar ineens de benoeming van G.J. Pijman.

De eerste drager van deze nieuwe titel bij de Posterijen in Nederland, 57 jaar, had wat je noemt een ‘woelig’ leven achter de rug. Bij de verschillende regeringen van de Bataafse Republiek na 1795 had hij steeds belangrijke functies bekleed. Schimmelpenninck, indertijd raadpensionaris, verleende hem de rang van luitenant-generaal. Zo gebeurde het dat een heuse militair, die nog had meegevochten bij de bestorming van de Bastille, als eerste aan de leiding kwam van het nationale postwezen van Nederland.

Het organiseren van de post
Het bedrijf werd in de eerste jaren geleid als politiek-bestuurlijke organisatie. Er werd vooral heel veel gepraat, vergaderd en weer gepraat. Slechts één belangrijk onderwerp – standaardafspraken voor briefport – werd in die eerste jaren goed geregeld. Omdat de post in die tijd te voet of door postiljons te paard werd vervoerd, speelde vooral de afstand tussen afzender en geadresseerde een belangrijke rol bij het bepalen van de kosten. Tegenwoordig is dat anders. Voor een brief van Groningen naar Assen betaal je precies hetzelfde als voor het verzenden van een brief van Groningen naar Maastricht.

Voor gemeentebesturen en andere bestuurlijke instanties van het Koninkrijk gold dat zij steeds het basisport moesten betalen. Daarnaast waren er voor brieven met muntspecie (waardezendingen) speciale regels en voorwaarden. Dat had alles te maken beveiliging. Net als nu was het vervoer van waardezendingen toen vaak een hachelijke onderneming.

© GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Herman Hiemstra