Van zotte vleesklomp tot zelfstandige zorgcliënt

Gepubliceerd op: 31 maart 2011, auteur: Etienne Stekelenburg

De psychisch en geestelijk gehandicapte mens heeft in de loop der tijden de meest weerzinwekkende behandelmethodes moeten ondergaan en een keur aan stigma’s opgeplakt gekregen. Maar dankzij bijvoorbeeld patiëntenverenigingen zijn er tegenwoordig pijnloze therapieën en rust er steeds minder vaak een taboe op geestelijke ziektes.

Zwakzinnigen, geesteszieken en verstandelijk gehandicapten werden in de Middeleeuwen niet als een groep herkend. Het lag er maar net aan hoe de zot zich gedroeg, dat bepaalde zijn of haar lot. De plaats in de maatschappij stond voor deze mensen dan ook niet vast. Ze werden gebruikt als werktuig of vastgeketend tussen het vee als ze lastig waren. Toen de lastige zotten in dolhuizen geplaatst werden kwamen ze terecht tussen dronkaards en andere buiten de maatschappij geplaatste individuen.

Vermakelijke dorpsgekken
In het dolhuis was geen er enkele vorm van verzorging of behandeling, meestal werden de lastige zotten vastgeketend aan de muur. Een enkele keer per jaar werden de zogenaamde vleesklompen losgemaakt en aan het volk tentoongesteld. Het kwam ook voor dat het volk de onaangepaste medemens mocht komen bezichtigen in het dolhuis. Er waren ook leuke of profetische zotten, en de vermakelijke dorpsgekken die regelmatig beschimpt, bespot of mishandeld werden. Maar omdat deze zotten niemand tot last waren werden ze nog wel gedoogd in de gemeenschap.

Zorg en rust
Aan het begin van de 19e eeuw ontstond er onder invloed van de Verlichting een vorm van zorg voor de geesteszieken. In Noord Amerika en West Europa werden landelijk gelegen villa’s geopend om de patiënten vooral ongedwongen rust te bieden, omdat men aannam dat rust de genezing bespoedigde. In 1849 wordt in Nederland het eerste gesticht voor krankzinnigen geopend in het landelijk gelegen Meerenberg, dat beter bekend is geworden onder de naam Santpoort. De behandeling bestond voornamelijk uit rust, reinheid en regelmaat. En regelmatig wat opium.

Van echte behandeling en genezing was geen sprake, de krankzinnigegestichten stroomden vol met geesteszieken, alcoholisten en demente bejaarden. Het was meer een tehuis waar voor de mensen gezorgd werd. Al blijkt uit een getuigenverslag dat die zorg nogal eens te wensen overliet. In 1892 schreef een patiënt die twee jaar eerder uit een gesticht ontslagen was, een brochure over wat ze had meegemaakt. Het verplegend personeel had de patiënten behandeld alsof het misdadigers waren en ze waren ook regelmatig slachtoffer van mishandeling, slechte zorg en gebrek aan voedsel.

Gruwelijke behandelmethodes
Tussen 1930 tot aan 1953, wanneer de psychofarmaca haar intrede doet, is de geesteszieke het slachtoffer van allerlei gruwelijke behandelmethodes als insuline injecties, schoktherapie, lobotomie en koud- en heetwaterbaden. Dit alles om de waanzin of de psychose waar de patiënt zich in bevind te doorbreken. Deze behandelingen hadden regelmatig enorme gevolgen voor de patiënt. Zo veroorzaakt een insulineschoktherapie zo’n heftige spierspanning dat de patiënt botten kan breken en raakt de patiënt bovendien in een coma, waarna weer een glucose oplossing met een slang via de neus moet worden toegediend. Dit alles om de zogenaamde zieke hersencellen uit te roeien.

In 1935 ontdekt de Hongaar Ladislas von Meduna de Metrozol convulsie therapie. Door een injectie van kamfer en olijfolie worden plotselinge toevallen veroorzaakt bij patiënten met schizofrenie. De toevallen waren zo heftig dat patiënten de botten braken, de spieren afscheurden en hun tanden verloren. Het is niet verwonderlijk dat vele patiënten na deze behandeling zelfs overleden.

Electroschok
Als de Italiaanse psychiater Ugo Cerletti in 1938 de electroschoktherapie uitvindt, nadat hij in een slachthuis had gezien hoe varkens eraan bezweken, lijkt het een doorbraak in het genezingsproces. Nadat de patiënt spierverslappers en pijnstillers heeft gekregen, om het breken van de ruggengraat te voorkomen, wordt hij kunstmatig beademt en gefixeerd op een bed. Als de electroden aan het hoofd zijn bevestigd en er een rubber bijtstuk in de mond is geplaatst, om te voorkomen dat de patiënt zijn tong afbijt, wordt er tussen de 180 en 480 volt door de hersenen gejaagd.

De bloedstroom neemt tot 400 procent toe om de hersenen van zuurstof te voorzien. Er onstaan zwellingen in de hersenen en cellen sterven af. En voor de meeste patiënten geldt deze behandeling tot drie keer per week, zes tot twaalf electroschokken per dag. Met als gevolg: geheugenverlies, verwarring, desoriëntatie in ruimte en tijd, en soms zelfs de dood. De eerste lobotomie, zoals uitgevoerd met een ijspriem in 1946 door Amerikaanse psychiater Walter Freeman, is zo mogelijk nog gruwelijker. Getuigen die een demonstratie bijwoonden van Operation Icepick waanden zich in een nachtmerrie.



'Ooit een normaal mens ontmoet?'
 Met de komst van medicijnen in 1953, die wanen, depressies en psychoses kunnen onderdrukken werd het mogelijk om patiënten te socialiseren. Het bleek echter ook geen echte genezing. Rond 1970 begonnen psychotherapeuten te praten, te huilen, te schreeuwen en zelfs te knuffelen met patiënten om hen te helpen in de zoektocht naar zichzelf. Ondertussen kwamen maatschappelijke organisaties als Stichting Pandora met voorlichtingsprogramma’s in de strijd tegen het taboe en onbegrip over psychiatrie, zoals met de grote campagne in 1974 “Ooit een normaal mens ontmoet? En....beviel het?”

Patiëntgerichte hulp
Vanaf 1980 blijkt dat praatsessies ook niet leiden tot genezing en gaat men op zoek naar kleinschalige specialistische hulp. Grote landelijk gelegen inrichtingen sluiten de deuren en patiënten worden opgevangen in stedelijke woongroepen en dagbehandelingsinstituten. Vanaf die tijd krijgen grote steden steeds vaker te maken met dak,-en thuislozen. Maar de meeste patiënten kunnen met behulp van medicatie en patiëntgerichte hulp een normaal geaccepteerd sociaal leven leiden. Al zijn er nog altijd sociaal onaangepaste geesteszieken die in een landelijk gelegen inrichting buiten de maatschappij geplaatst worden, waar ze desnoods een modern middeleeuws geketend leven leiden.

► Lees ook het artikel: De eeuwige zoektocht naar genezig

Verder lezen
* De Psychologische Revolutie van Alan W. Scheflin en Edward M. Opton jr. Uitgeverij Het Spectrum
* Voor een kritische beschouwing van de psychiatrie de website Psychopolitiek.nl
* De strijd tegen vooroordelen jegens psychiatrische patiënten: Stichting Pandora
* Het dossier Psychiatrie van Geschiedenis24

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Etienne Stekelenburg, foto's: Wikimedia en Flickr.com