Vechten in de Tweede Kamer door de Zaak Oss

Gepubliceerd op: 15 juni 2011, auteur: Herman Hiemstra

In sommige landen gaan parlementariërs regelmatig met elkaar op de vuist. Zulke gebeurtenissen zorgen dan altijd voor ‘smakelijke’ televisie. In Nederland komen vechtpartijen in het parlement maar hoogst zelden voor. Sterker nog, ik heb er maar één voorbeeld van gevonden. We gaan terug naar 1 maart 1939…

Tweede kamerfractie v/d SDAP (1937). Vooraan: R. van Tonningen

Aanleiding voor die vechtpartij in ons parlement was de zaak-Oss. Een geruchtmakende kwestie die de gemoederen in Nederland lang bezighield. Omdat het parlementaire onderzoek naar de gang van zaken niet snel genoeg vorderde, diende NSB-parlementariër Rost van Tonningen op 1 maart 1939 een verzoek in om de verantwoordelijke minister van Justitie (Goseling) te mogen uitnodigen voor een interpellatiedebat (een debat waarin parlementariërs een minister of staatssecretaris gericht vragen kunnen stellen over één specifiek dossier).

De parlementaire onderzoeken naar deze zaak waren op dat moment echter nog niet afgerond. Daarom adviseerde Kamervoorzitter Van Schaik de leden van de Kamer het verzoek af te wijzen. Doordat Rost in scherpe en beledigende bewoordingen bleef aandringen, werd hem door Van Schaik de toegang tot de Tweede Kamer ontzegd. Dit leidde vervolgens tot een scheldpartij tussen vertegenwoordigers van de katholieke RKSP (in het bijzonder Van der Putt en Ruyter) met Rost van Tonningen, waarbij de laatste voor landverrader werd uitgemaakt.

Vechtpartij
De ruzie liep uit op een vechtpartij met Rost van Tonningen en enkele bodes in de hoofdrollen. Einde van het liedje was dat Rost alsnog werd verwijderd en zijn interpellatievoorstel werd verworpen. Later dat jaar werd Ruyter overigens nog door de rechtbank van Den Haag tot 25 gulden boete veroordeeld wegens belediging. Hij was de aanstichter van het geheel.

Voor Rost van Tonningen was de zaak Oss een kwestie waarmee hij kon laten zien dat ons systeem van parlementaire democratie niet deugde. Hij deed dat op twee manieren. In de eerste plaats als hoofdopsteller (hoofdredacteur) van Het Nieuwe Dagblad en daarnaast als lid van de Tweede Kamer. Een hoofdartikel onder de kop De beruchte zedenschandalen van Oss leverde hem een aanklacht op wegens belediging. Na nóg fellere berichten volgde later zelfs de tijdelijke inbeslagname van de drukpers van de NSB-krant.

‘Chicago aan de Maas’ 
In 1935 waren zo’n driehonderd misdaden in Oss – het ‘Chicago aan de Maas’ – opgehelderd. Deze praktijken liepen uiteen van diefstallen en inbraken tot roofovervallen met dodelijke slachtoffers. Naast de plaatselijke politie had een speciaal aangetrokken brigade van de Koninklijke Marechaussee een groot aandeel in de opsporing van de daders.

De leden van de brigade werden persoonlijk door koningin Wilhelmina gedecoreerd. Omdat de plaatselijke politie daarbij op de achtergrond leek te worden gedrongen, ontstond er haat en nijd tussen beide groepen. Dit werd de jaren erna alleen maar erger. Dat kwam omdat de marechaussee er opnieuw in slaagde een groot aantal zaken op te lossen. Drie daarvan haalden zelfs de landelijke pers.

De marechaussee arresteerde Mau Zwanenburg – één van de directeuren van de Organon-fabriek in Oss. Hij werd verdacht van ontucht met zijn vrouwelijk personeel. Dat Mau joods was werd zowel door de NSB, als het Zwarte Front – in die tijd één van de vele fascistische splintergroeperingen van ons land - enorm misbruikt.

Daarna volgde arrestatie van een ‘bankier’, verdacht van zwendel en werd het (on)zedelijk gedrag van twee pastoors van de katholieke kerk onderzocht. De priesters werden verdacht van seksueel misbruik van meerdere minderjarige kinderen. Al deze zaken maakten diepe indruk. De arrestatie van ‘notabelen’ en het ook al snel bekend geraakte onderzoek tegen de twee pastoors liet de katholieken in Oss en omgeving niet onbewogen.

Eind maart 1938 werd de procureur-generaal van Den Bosch benaderd door de lokale bisschop, die het voor zijn pastoors opnam. Daarna ontstond de volgende curieuze situatie. Deze procureur-generaal – mr. E.L.M.H. baron Speyart van Woerden – was aanvankelijk vol lof over het harde en doortastende optreden van de marechaussees, maar na het onderhoud met de bisschop was zijn mening plotsklaps veranderd.

De marechaussee was zijns inziens haar boekje ver te buiten gegaan. De gemeentepolitie moest de macht in Oss weer in handen nemen; de marechaussee, ongeschikt voor het echte politie- en recherchewerk, zou het veld moeten ruimen. In deze zin lichtte hij zijn chef in: de minister van Justitie mr. C.M.J.F. Goseling.

De bom barst
Op 1 april barstte de bom. De minister van Justitie onthief de marechausseebrigade van iedere opsporingsbevoegdheid en liet dit per telegram weten aan Speyart van Woerden. Deze lichtte de top van de verbaasde marechaussee in die, gezien de vermeende wandaden van de brigadeleden in Oss, instemde met deze maatregel.

De brigade in Oss was diep geschokt. Zij hadden de misdaad in die plaats een halt toegeroepen, de koningin had hen hoogstpersoonlijk gedecoreerd en nu dit! Een deel van de Nederlandse pers reageerde net zo en vroeg zich af wat er te verbergen was in Oss, en waarom de marechaussee het veld diende te ruimen.

Dat vroeg men zich ook af in de Tweede Kamer. Schriftelijke vragen van het communistische Tweede Kamerlid David Wijnkoop werden binnen één dag beantwoord; ook toen al een unieke situatie.  In het debat dat volgde, kreeg Rost van Tonningen als derde het woord. De Handelingen meldden diverse malen dat door de Kamervoorzitter ontoelaatbaar geachte passages door andere bewoordingen waren vervangen. Nadat nog enkele parlementariërs het woord hadden gevoerd werd het in ’s lands vergaderzaal ongeveer twee maanden gezwegen over de zaak Oss. Maar niet in de rest van Nederland. De niet-katholieke pers deed haar uiterste best na te gaan wat er nu precies was gebeurd. Zij steunde de marechaussee onvoorwaardelijk. De katholieke pers schaarde zich rond de minister en beklaagde zich over het sterk toenemende antipapisme.

De NSB-pers en de bladen van het Zwarte Front storten zich vol overgave op de uitwassen van het politiek katholicisme en deden hun best steeds weer met nieuwe onthullingen te komen. Ruim twee maanden later stond de kwestie Oss weer op de agenda van de Tweede Kamer. De leden voelden er dit keer echter niets voor dat Rost van Tonningen (en in mindere mate ook zijn collega Kersten van de SGP, een verklaard tegenstander van het katholicisme) de debatten opnieuw als agitatiemiddel benutten.

Een voorstel van het liberale Kamerlid Wendelaar om een enquête – de zwaarste onderzoeksmethode van de Tweede Kamer – in te zetten, haalde het niet. Wel kreeg minister Goseling het dringende verzoek om met een nota over de hele gang van zaken te komen.

Het Ambtenarengerecht
Het was intussen eind juni 1938 en de leden van de marechausseebrigade hadden hun heil gezocht bij het Ambtenarengerecht in Den Haag. Zij wilden dat de minister met zijn maatregelen tegen de brigade in het ongelijk zou worden gesteld. Dit gebeurde echter niet. De rechtbank verklaarde hun beroep ongegrond. Op 1 en 2 december 1938 diende het hoger beroep van de marechaussee in Utrecht. De uitspraak (op 22 december) was dezelfde als die van eerder dat jaar: het hoger beroep van de marechaussee werd eveneens ongegrond verklaard.

Eind januari 1939 stuurde minister Goseling eindelijk de nota over de kwestie Oss naar de Tweede Kamer. Daar werd deze door een vijfkoppige commissie – de Commissie Schouten – in behandeling genomen.

Nog voordat de commissie met een eindoordeel was gekomen, wilde Rost van Tonningen met een interpellatie opnieuw de minister te lijf gaan. Deze interpellatie werd niet toegestaan; ook ontnam de voorzitter de NSB’er het woord, nadat eerst een aantal beledigende uitspraken waren geschrapt. Vervolgens werd hem het recht ontnomen om de rest van de beraadslagingen van die dag bij te wonen. Daarna volgde de voor Nederland zo unieke vechtpartij waarmee ik dit artikel begon.

Epiloog
In het Kamerdebat dat volgde trok minister Goseling alsnog de ultieme politieke consequentie. Hij trad af, vrij snel daarna gevolgd door de rest van het kabinet-Colijn 4 waar hij op dat moment deel van uitmaakte. 

► Het verhaal van de Bende van Oss vormt nu de basis voor een speelfilm die in het najaar van 2001 in de bioscoop zal verschijnen. 



Bronnen / verder lezen: 
• Boek: Rost van Tonningen: Fout tot het bittere einde (1994), David Barnouw
• Boek Over lijken: ontoelaatbaar taalgebruik in de Tweede Kamer (2006), Peter Bootsma/Carla Hoetink
• Bericht ‘De zes wachtmeesters voor het ambtenarengerecht’ in Het Vaderland, 24 juni 1938
• Artikel: De Osse Bende opgerold – Frans Ceelen op www.bhic.nl

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Herman Hiemstra, foto's: Wikimedia (cc)