FILMS

Woensdag 08 September 2010

Agora: religieus fanatisme in de Oudheid

Gepubliceerd op: 15 juli 2010

In de afgelopen jaren zijn er aardig wat films uitgebracht met de klassieke Oudheid als thema. In de meeste gevallen bieden de bestaande legendes genoeg aanknopingspunten voor een interessant script. De makers van Agora gaan echter een stap verder, door de geschiedenis te gebruiken als een parabel voor de strijd tussen geloof en wetenschap.

Agora begint in 391 n.Chr., vlak voor het uiteenvallen van het Romeinse Rijk. De straten van Alexandrië worden in toenemende mate beheerst door christenen, die zich afzetten tegen de oude Egyptische cultuur en met name het polytheïsme.

Intussen probeert Hypatia, een atheïstisch filosofe en docente in de wereldberoemde bibliotheek van Alexandrië, zich zoveel mogelijk afzijdig te houden van deze ontwikkelingen. Door middel van onderzoek en logisch redeneren probeert zij een beter astronomisch concept te bedenken voor het geocentrische model van Ptolemaeus. Hypatia wordt in heel Alexandrië gerespecteerd en bewonderd door alle gezindten. Wanneer de christenen echter de overhand krijgen moeten respect, rede en uiteindelijk ook Hypatia zelf wijken voor geweld, dogma’s en blind religieus fanatisme.

Complex verhaal
Regisseur Amenábar heeft met Agora een interessant, maar ook een complex verhaal neergezet. Het is op zich al bijzonder dat de film het verhaal van deze relatief onbekende filosofe vertelt, maar de regisseur heeft zich daar desondanks niet toe willen beperken. Agora gaat namelijk ook over het conflict tussen geloof en wetenschap, vrouwenemancipatie, de opkomst van het christendom, de ondergang van oude culturen, over liefde en verraad.

Wat daarbij voor Amenábar pleit is dat hij zich aardig verdiept lijkt te hebben in de historische achtergrond waartegen het verhaal zich afspeelt – iets wat de makers van oudheidfilms als Troy en 300 pijnlijk duidelijk hadden nagelaten. En hoewel de complexiteit van Agora er op sommige momenten toe leidt dat de verhaallijn wat brokkig wordt, is het een goed lopend geheel geworden dat prima te behappen blijft. Tot zover niets dan complimenten voor Amenábar.

Dichterlijke vrijheden
Het is bijna inherent aan een historische film dat er op enkele inhoudelijke punten toch nog wat te wensen over blijft. Agora is hierop geen uitzondering, maar veel slordigheden zijn gemakkelijk te rechtvaardigen als dichterlijke vrijheden of pragmatische keuzes. Duidelijk is wel dat Amenábar deze film niet bedoeld heeft als een vrijblijvend verhaal over de Late Oudheid. Agora is eerder een openlijke aanklacht tegen religieus fanatisme en een waarschuwing dat waar religie naar de voorgrond treedt, het intellect het uiteindelijk zal moeten ontgelden. Een tekortkoming in Amenábars betoog is wel dat hij de geschiedenis behoorlijk losjes hanteert om zijn punt duidelijk over te brengen.

Misplaatst
Agora wekt de indrukt dat de christenen in Alexandrië rond het jaar 400 een radicale minderheid vormde die zich liet gelden ten koste van de oude godsdiensten. “Sinds wanneer zijn er zoveel christenen?”, horen we één van de Alexandrijnen zich geschrokken afvragen bij het zien van een gewelddadige menigte op straat. Deze verbazing is wel wat misplaatst. In de eerste plaats was Alexandrië al eeuwenlang een stad waar regelmatig relletjes uitbraken tussen verschillende bevolkingsgroepen.

Daarbij was het christendom al sinds de 2de eeuw de belangrijkste godsdienst in Egypte. Het christendom in Alexandrië was, met andere woorden, niet nieuw en zeker niet per definitie een gewelddadige religie. Wel woedde er rond 400 een politieke machtstrijd tussen de bisschop Cyrillus, die het in Agora op Hypatia gemunt heeft, en de christelijke prefect Orestes. Doordat de eveneens christelijke keizer nu eens Cyrillus, dan weer Orestes steunde, escaleerde het conflict. In deze politieke strijd sneuvelde ook Hypatia.

Conclusie
Kortom, de plotselinge vernietiging van een oude cultuur, het omverwerpen van de bestaande orde door een religieuze sekte, de moord op het vrije denken; het lijkt allemaal wat kort door de bocht, om niet te zeggen verzonnen. Dit doet niets aan af aan het feit dat Agora een interessante film is met goede acteurs en een bijzonder onderwerp.

Toch had de film zeker baat gehad bij een iets minder geconstrueerde ‘Moraal van het Verhaal’. Dit is wel een wat ongelukkige constatering, met name omdat Amenábar erg zijn best lijkt te hebben gedaan om deze film te presenteren als een waargebeurd verhaal. Maar ach, ook een seculier fanaticus als Amenábar mag van tijd tot tijd wel eens wat dogma’s prediken – zeker als dit verder een heel aardige film oplevert.

► Score: