De grote vraag: heeft geschiedschrijving zin?

Gepubliceerd op: 28 juni 2011, auteur: Marco Camphens

Eén van de meest invloedrijke historici van Nederland beschrijft in zijn nieuwste boek op erudiete wijze hoe mensen het verleden vanuit het heden beleven. Hierbij laat hij de kans om af te rekenen met de hedendaagse samenleving niet aan zich voorbijgaan, maar heeft het zin?

Hermann Walther von der Dunk (Bonn, 1928) beschrijft in De Glimlachende Sfinx. Kernvragen in de geschiedenis de hedendaagse beleving van heden en verleden vanuit de visie van het individu. Hij geeft in vogelvlucht een oorzaak-gevolg uiteenzetting van de recente geschiedenis om de lezer duidelijk te maken vanuit welk kader hij zelf schrijft. Hierbij rekent hij genadeloos af met de tegenwoordige maatschappij waarin het vooral draait om kwantiteit en getallen (hoe hoger hoe beter, ongeacht of we begrijpen wat het getal ons eigenlijk zegt).

Hij geeft door treffende voorbeelden een vlijmscherpe beschrijving van de context waarin de hedendaagse geschiedschrijving zich een bestaansrecht moet toe-eigenen.

Het 'grote verhaal'
Von der Dunk houdt een pleidooi voor het ambt dat de historicus bekleedt. Hij stelt dat het de plicht van de historicus is om het verleden te beschrijven en te duiden in normen en opvattingen die in dat bewuste tijdvak actueel waren. Hierbij geeft hij vanaf de eerste pagina van zijn betoog al terecht aan dat dit een enorme uitdaging is, alleen al door het taalgebruik waarin het verleden wordt opgetekend wordt een invulling gegeven aan de feiten.

De afhankelijkheid van het individu en de tijdgeest ten opzichte van de geschiedschrijving zorgt ervoor dat de muze van de geschiedschrijving ons als sfinx waarschuwt en sardonisch glimlacht. Het is, zoals Von der Dunk stelt, alsof ze immer wil zeggen: 'het was anders'.

Hij waarschuwt ook voor het feit dat er zoveel bronnen, in de vorm van individuele uitlatingen met behulp van de moderne communicatietechnologie, beschikbaar zijn dat het 'grote verhaal' dreigt te verdwijnen. Alle feiten komen via de verschillende media met gelijke sterkte binnen en het is hierdoor lastig om een wegwijzer tussen de incidenten te plaatsen. Met het voorbeeld 'Alles is voor iedereen beschikbaar terwijl Napoleon door de meeste van zijn tijdgenoten niet eens is gezien' wordt dit standpunt geïllustreerd.
Vanuit deze massa van individuele opvattingen moet 'het grote verhaal' weer worden geconstrueerd. Vervolgens is het zo dat de gedestilleerde opvatting over de samenleving en haar geschiedenis pas betekenis krijgt wanneer ze tegenover andere opvattingen wordt geplaatst.

Een handvat voor het vinden van die opvatting is een analyse van het 'collectieve wij'. Dit moeilijk te duiden begrip komt het meest tot uiting tijdens (nationale) feesten en herdenkingen. Daar wordt duidelijk hoe een samenspel van gedachten, normen, waarden beelden en verbeelding zich verenigt tot een gedeeld kader van waaruit gebeurtenissen worden verklaard. Maar, zoals in heel het wordt boek gesteld, heeft het grote verhaal alleen maar betekenis 'in relatie tot'.

Vragen over het verleden
Dè grote kernvraag 'heeft geschiedschrijving zin?' waar de auteur met dit boek een antwoord op formuleert, is niet altijd even duidelijk aanwezig in het betoog maar wel leidend. De stelling achter deze vraag is het regelmatig moeten herzien van de geschiedschrijving bij gewijzigde inzichten, al het werk tot dan toe was voor niets. De vooruitgang in de geschiedschrijving kan in die zin ook haar ondergang betekenen.

Het antwoord op de kernvraag is, weinig verrassend, 'ja, geschiedschrijving heeft zin'. De onderbouwing hiervan ligt besloten in de vraag zelf. Zo lang er vragen zijn over het verleden om het heden beter te kunnen duiden, is er behoefte aan geschiedschrijving.

Geschiedfilosofie
De 423 pagina's (exclusief noten en register) vormen geen boek dat een specifiek tijdvak of een bepaalde gebeurtenis uitvoerig behandeld en mogelijk verklaard. Het is een uiteenzetting met betrekking tot hoe volgens Von der Dunk het verleden bestudeerd moet worden en kan hiermee ook tot de geschiedfilosofie worden gerekend.

Door het vernuft waarmee de auteur de materie beschrijft door gebruik te maken van een taalgebruik dat van een emeritus hoogleraar verwacht mag worden, in combinatie met goed geplaatst cynisme en (repetitieve) argumenten, is het een inspirerend betoog dat aanzet tot verder denken.



► De Glimlachende Sfinx, Kernvragen in de geschiedenis. H.W. Von der Dunk, Uitgeverij Prometheus


Prof. dr. H.W. von der Dunk (Bonn, 1928) is emeritus hoogleraar contemporaine geschiedenis en cultuurgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Hij wordt wel beschouwd als één van de meest invloedrijke Nederlandse historici.


©GeschiedenisBeleven.nl, auteur Marco Camphens