The Hanged Man: de ontleding van een wonder

Gepubliceerd op: 29 juni 2011, auteur: Sophie Vehmeijer

The Hanged Man vertelt het verhaal van een middeleeuws wonder. Maar mediëvist Robert Bartlett onderzoekt meer dan alleen de dood en wederopstanding van één man; hij schetst een breder beeld van een periode uit de Engelse geschiedenis.

Ongeveer in het jaar 1291 werd de van moord en brandstichting beschuldigde William Cragh uit Wales ter dood veroordeeld door Lord Briouze en terecht gesteld door ophanging. Zeker negen ooggetuigen verklaarden hem dood. Tot zover niets nieuws, maar niet veel later verklaarden dezelfde getuigen dat Cragh uit de dood was opgestaan. Zijn miraculeuze wederopstanding werd al snel een wonder genoemd, en toegeschreven aan de recent overleden Bisschop Thomas de Cantilupe (ca.1218-1282).

Vijfentwintig jaar na het wonder werd een commissie ingesteld om te onderzoeken of Bisschop Thomas de Cantilupe daadwerkelijk wonderen had verricht. Als dat zo was, kon hij heilig verklaard worden. Deze zogenaamde canonisatiecommissie nam talloze verklaringen op van tijdgenoten. Deze reeks diende als bron voor Bartletts The Hanged Man. Bartlett gebruikt de persoonlijke vertellingen als sleutel om de middeleeuwse wereld te ontsluiten.

Onduidelijke ooggetuigen
De bureaucratie van destijds werkte niet zoals we dat vandaag de dag gewend zijn. Een inkijkje in de werkwijze van een middeleeuwse canonisatiecommissie, levert daarom meer inzichten op dan alleen over heiligverklaringen. Zowel de procedure als de inhoud van de werkzaamheden zijn ontluisteren. Getuigen werden bijvoorbeeld ondervraagd aan de hand van een vragenlijst, hetgeen de antwoorden behoorlijk in de ‘juiste’ richting stuurde. Desalniettemin werden de onderzoekers regelmatig geconfronteerd met tegenstrijdigheden.

Inhoudelijk werden de verklaringen overheerst door een combinatie van gruwelijkheden en mystiek. De ophanging, het dode lichaam, de aanroeping van de heilige, de wederopstanding en de manier waarop de heilige na de wederopstanding werd bedankt, komen allemaal in geuren en kleuren voorbij.

Toch overheerst de onduidelijkheid. Uit de getuigenverklaringen is bijvoorbeeld geen duidelijk beeld te krijgen over het precieze jaartal waarin Cragh werd opgehangen, ook de locatie blijft vaag. Bartlett neemt zijn lezers op dit punt bij de hand en legt uit dat de middeleeuwse mens op verschillende manieren tijd en afstand maten. Door de bespreking van de controverses binnen de verklaringen werpt hij eveneens licht op de verschillende manieren waarop heiligenverering plaatsvond en bespreekt hij de relaties binnen aristocratische families.

Naast deze culturele aspecten bespreekt Bartlett ook enkele relevante historische gebeurtenissen. Zo behandelt hij de strijd tussen de Engelse Lords met rebelerende Welshmen. De combinatie van politieke en sociale informatie, stimuleert de lezer gaandeweg om zijn eigen oordeel te vormen over wat er precies moet zijn gebeurd.

Pageturner
Met The Hanged Man heeft Bartlett een middeleeuwse pageturner geschreven. De combinatie van oorspronkelijke bronnen, een goed verhaal en interessante literaire aanvullingen maken dit boek tot een goed boek.

De evidente nadelen van wetenschappelijke boeken over de Middeleeuwen zijn in dit boek echter ook terug te vinden. In het laatste hoofdstuk worden de adellijke familie Briouze en van de leden van de canonisatiecommissie verder gevolgd tot het einde van hun leven. Het is jammer dat er over de andere getuigen uit het boek niets meer bekend is. Dit is natuurlijk het gevolg van het fragmentarische bronnenmateriaal uit de middeleeuwen. Hierdoor moet de lezer het verdere levensverloop van enkele hoofdpersonen zelf invullen. Ook de sprong tussen primaire bronnen en secundaire literatuur wordt niet altijd even soepel gemaakt. De beschrijving van grote politieke ontwikkelingen, sluit niet altijd even goed aan op de microvertelling in de rest van het boek.

Offers
Het zijn allemaal aanmerkingen die bij meer literatuur over de Middeleeuwen terugkeert. Dat geldt niet voor de anachronismen die Bartlett af en toe gebruikt. In zijn poging om een leesbaar en aansprekend boek te schrijven komen moderne termen als 'racisme' en 'etnische zuivering' (p 73,74) voor op plaatsen waar we die niet zouden verwachten. Voor de leesbaarheid is nog een offer gemaakt: het boek bevat geen voetnoten.

Voor de gewone lezer maakt het niets uit. Robert Bartlett laat de stemmen van middeleeuwse mannen en vrouwen opnieuw klinken door hun getuigenverklaringen te analyseren. Het volksleven, de strijd tussen de Engelsen en Wales, heiligenvereringen en aristocratische familierelaties, het komt allemaal voorbij. The Hanged Man is een prachtig en bovendien leesbaar voorbeeld van microgeschiedenis waarbinnen politieke, sociale en religieuze geschiedenis samen komen.



►The Hanged Man. A story of Miracle, Memory, and Colonialism in the Middle Ages (2004), Robert Bartlett,  Princeton University Press

►Er is geen Nederlandse vertaling van The Hanged Man verschenen. Zie hier een preview van The Hanged Man


Professor Robert Bartlett (1950) is als mediëvist verbonden aan de University of St. Andrews in Schotland. Hij is vooral bekend van zijn werk The Making of Europe: Conquest, Colonization and Cultural Change, 950-1350. Bartlett werkt als historicus ook mee aan historische documentaires van de BBC.


©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Sophie Vehmeijer