Stripboeken voor de historische beleving

Gepubliceerd op: 21 juli 2011, auteur: Arno Luyendijk

De stripboeken Asterix & Obelix kennen we allemaal en velen herinneren zich ook nog wel de serie Van nul tot nu. Maar het aanbod aan historische strips is de laatste jaren flink groter gegroeid en ook gevarieerder geworden. Een blik op de wereld van geschiedenis in beeldverhalen én de kwaliteit ervan.

Voor iedere geschiedenisliefhebber is er wel een strip(reeks) die aansluit op zijn of haar historische interesse. Of dit nu de prehistorie is of de Middeleeuwen, over nagenoeg alle tijdvakken zijn intussen wel stripboeken gemaakt. Bekende strips van de afgelopen jaren zijn bijvoorbeeld Arin door Roelof Wijtsma en Frans le Roux over de Hunebedbouwers en De terugkeer van de striptekenaar Eric Heuvel over de laatste jaren van het Nederlandse koloniale bewind in Indonesië.

Opvallend is ook dat beladen historische onderwerpen zoals de Tweede Wereldoorlog niet uit de weg worden gegaan. Als meest opmerkelijke noem ik de strip van het Anne Frank Huis over de Jodenvervolging en de strip Maus van de Joodse striptekenaar Art Spiegelman. Deze laatste strip is een biografie van Spiegelmans vader die de Holocaust in Polen meemaakte, in de vorm van een dierenverhaal. Wees gewaarschuwd: dit is beslist een strip alleen voor 12 jaar en ouder.

Visies op geschiedenis
Wat niet mag worden vergeten is dat zelfs historische reconstructies in strips slechts visies op de geschiedenis zijn. Zo toont het eerste deel van Van nul tot nu bij de pagina’s over de Middeleeuwen veel achterhaalde cliché-beelden uit de jaren 1980: steden zouden vies zijn geweest, er braken aan de lopende band pestepidemieën uit en bij de Vikinginvallen wemelt het van krijgers met gehoornde helmen.

Historische reconstructie
Maar wat kun je als geschiedenisliefhebber nu verwachten van een historische strip? Het aanbod is immers de laatste tien jaar enorm gegroeid.

Stripkenner Peter Ponjaert onderscheidt een tweetal hoofdgroepen. Enerzijds zijn er stripboeken die historische reconstructies zijn; ofwel een serieuze poging om geschiedenis te vertalen naar een beeldverhaal. Deze strips worden opgebouwd uit historisch bronmateriaal en worden wel als de echte historische strips beschouwd.

Een goed voorbeeld hiervan is De indianenreeks van de striptekenaar Hans G. Kresse. Deze speelt zich af in het gebied van Noord- Mexico ten tijde van de eerste verkenningstochten door de Spanjaarden rond 1540. Afgezien van verzonnen namen voor stammen uit die streek, zoals de Faraons en de Togua‟s, doet dit niets af aan de goed bestudeerde levenswijze van deze volkeren.

Alternatieve visies
Anderzijds zijn er ook strips die een fictief verhaal vertellen tegen een realistische historische achtergrond. De strips zijn als het ware rond historisch feitenmateriaal opgebouwd. Door de grotere vrijheid in de opzet kunnen de makers alternatieve visies op de geschiedenis presenteren.

Ponjaert categoriseert deze als in de geschiedenis ingepaste verhalen. De bekende stripserie Asterix de Galliër van Uderzo en (aanvankelijk) Goscinny is daarvan een goed voorbeeld. De basis van deze strip komt uit De bello gallico van Julius Caesar, over zijn verovering van Gallia, maar het verhaal wordt op een komische manier gebracht door gebruik van anachronismen.

Een tussenvorm ontstaat wanneer de uitgangspunten elkaar overlappen. Zo behandelt de strip De dwaas van de koning van Cothias en Goepfert, het leven van de Franse toneelschrijver Molière (1622-1673) en tegelijk de veranderende maatschappij van die tijd. Toch is de basis van het verhaal fictie: Molière wordt hier getoond als het onwettige kind van koning Lodewijk XIII en barones Ariane de Troïl, de fictieve hoofdpersoon van een andere strip van Cothias, De zeven levens van de sperwer. De strip heeft daardoor zeker niet minder historische waarde.

Anachronismen
Een ander vaak terugkerend bezwaar tegen historische strips is het gebruik van anachronismen: gedrag, feiten, personages met kenmerken uit de huidige tijd die in een historisch verhaal worden ingepast.

In het Asterix-album De Britten gebruiken de Keltische inwoners van Brittannia een taal die door de woordvolgorde als hedendaags Engels kan worden herkend. Het leuke is dat deze letterlijke vertaling toch een historische waarheid bevat: de Britten stamden inderdaad af van Galliërs van het vasteland en hun taal bleef met het continentale Gallisch verwant, maar ontwikkelde zich in details anders.

Accuraatheid
Bij historische accuraatheid moet je niet alleen denken aan de aankleding door kleding, gebouwen en gereedschappen, maar ook aan de uitbeelding van een historische gedachtenwereld. Enerzijds bedriegt de stripmaker soms het publiek, en anderzijds kan het eveneens leuk lesmateriaal opleveren.

In het deel De laatste zang van de Malaterres van de strip De gezellen van de schemering is een jongeman te zien die in het scriptorium van een Benedictijnenklooster de verluchting van dure handschriften verzorgt. Hij draagt de bekende hoofdschering zoals gebruikelijk is bij kloosterlingen. Toch heeft de tekenaar hierin een eigen keuze gemaakt: het verhaal speelt zich namelijk af in de 14e eeuw en toen hadden de steden met hun boekateliers de kloosterscriptoria zo goed als helemaal weggeconcurreerd.

Nut voor gebruik in het onderwijs
De strip heeft een verhelderende functie voor geschiedenislessen, meestal vooral als uitgangspunt. Zo kan de vraagstelling thematisch zijn - bijvoorbeeld: tegenstelling middeleeuwenbeeld toen en nu - of juist detailgericht wanneer de strip als handvat voor bronnengebruik wordt gehanteerd.

Peter Ponjaert en Sebastien Conard geven voor het didactisch gebruik van historische strips vier hoofdcriteria aan: beeldvorming, stijl en toegankelijkheid, historische accuraatheid en hanteerbaarheid. Het blijft echter wel noodzakelijk dat docenten voldoende kennis nemen van een historische periode om strips als verhelderend materiaal te kunnen gebruiken, niet als authentiek bronnenmateriaal.

Daarnaast kan een goed geselecteerde strip ook de leesbeleving nieuwe dimensies geven. Zoals in de publicatie Laat ze strips lezen wordt betoogd: de lezer die zich graag in strips ‘verliest’ kan vaak ook nog winnen aan kennis wanneer hij nieuwe interpretaties over het beeldmateriaal krijgt aangedragen.

Conclusie
Het moge duidelijk zijn dat strips hun imago van goedkope beeldlectuur definitief afgeschud hebben. Ook hebben historische strips hun nut voor het onderwijs bewezen, maar correct gebruik en waardering zal nog moeten groeien. Het blijft wel noodzakelijk om ze naast authentiek bronnenmateriaal te gebruiken, omdat strip toch vooral visies op geschiedenis zijn. In ieder geval vormen historische strips voor de liefhebbers een aangename en alternatieve manier om geschiedenis te beleven.

Verder lezen en kijken:
► Stichting Beeldverhaal
► Website over historische strips van Peter Ponjaert
► Comiclopedia: een goede geschiedenis van de Nederlandse strip van Lambiek.net
► Toonopedia: Het overzicht van bekende Amerikaanse strips
► Stichting EurEducation die onder andere historische strips met lesmaterialen uitgeeft
► Zilveren Dolfijn, naslagwerk van in het Nederlands verschenen strips
► Keuzelijst van aanbevolen historische strips van de bibliotheek van Kortrijk
► Artikel op Onderwijsweb van Tom van der Geugten over strips in het onderwijs



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Arno Luyendijk