Vakantieleesvoer over dictaturen

Gepubliceerd op: 4 augustus 2011, auteur: Gudrun Kummerer

Reisverhalen zijn leuk. Lezen over de Dictatour van Frank van Hoorn door Europa is dan ook vermakelijk. Zijn boek Vuil van de reis leest makkelijk weg maar zet soms even aan tot denken. De reisverslagen zelf, enkele mooie momenten van beschouwing uitgezonderd, gaan niet erg diep.

Europa heeft vele dictaturen gekend. Ieder land gaat anders om met een dictatoriaal verleden. Van Hoorn laat zien dat die omgang varieert van verdringing tot verheerlijking daarvan. Dat laatste wordt vaak ingegeven door economische motieven. Dat is niet nieuw. Want wat vooral uit dit boek blijkt, is dat dictaturen grote waarde toekennen aan toerisme omdat het geld genereert. Maar ook omdat blije toeristen een geschikt propagandamiddel zijn.

Op pad
Van Hoorn gaat op pad naar diverse landen waar dictators hebben geheerst. Hij gebruikt daarbij reisgidsen uit de tijd van die dictators. Zo reconstrueert hij hoe een vakantie in die landen er tijdens die dictaturen uitzag. Wat toonde men de toerist? Kreeg de toerist vrije bewegingsruimte? Ook onderzoekt hij wat nú nog zichtbaar is van de dictaturen van toen.

Op deze manier gaat de auteur op pad in Italië, Joegoslavië, Spanje, Albanië en Duitsland. Dat geeft een gevarieerd beeld. In Italië is de fascistische leider Mussolini bijvoorbeeld nog volop aanwezig. Er is allerminst sprake van schaamte over het fascistische verleden. Eerder geven de reiservaringen van Van Hoorn blijk van een zekere trots. Italië denkt nog steeds dat het aan de goede kant stond, zo stelt een Italiaanse reisleider die Van Hoorn rondleidt.

In Duitsland stuit hij juist op een ongemakkelijke tweestrijd. De roep om herinnering botst daar met het verlangen naar vergeten. Er wordt hier steeds meer teruggeblikt op de nazitijd. Maar de drang om verantwoording af te leggen over het Duitse verleden blijft sterk aanwezig.

Niet met en niet zonder elkaar
De dictaturen waarover Van Hoorn schrijft, vertonen ook gemeenschappelijkheden. Ze beschouwen toerisme als propagandamiddel, maar ook als bedreiging voor de ideologische zuiverheid van het eigen volk. Dictaturen willen feitelijk niet met maar ook niet zonder toerisme. Geld geeft uiteindelijk de doorslag waardoor toeristen welkom blijven. Maar uit angst voor ideologische infectie door de reiziger houden zowel Franco (Spanje) als Hoxha (Albanië) de eigen bevolking gescheiden van de kapitalistische toeristen. In Albanië gaat dat zo ver dat het staatsreisbureau de toerist door het land dirigeert.

De vraag is of toeristen desondanks invloed hebben uitgeoefend op de dictatoriale landen die zij bezochten. Er zijn historici die stellen dat juist toeristen binnen bepaalde autoritaire regimes de weg vrij maakten voor democratie. Anderzijds zijn er ook die stellen dat toerisme een dictatuur steunt. Met financiële bijdrages maar ook met enthousiaste verhalen over gemaakte reizen. Reizen waarbij uit niets blijkt dat het allemaal zo erg is als beweerd wordt. Want dictatoriale regimes weten heel goed wat ze wel en niet laten zien.

“In een reisgids huist de perfecte dictatuur. Mooie dingen worden aangeprezen, lelijke genegeerd of met een relativerende bijzin afgedaan. En de toerist volgt slaafs de aanwijzingen in zijn gids en denkt dat hij zijn eigen weg kiest.” (citaat uit Vuil van de Reis)

Reisgidsen uit die vervlogen tijden geven dat mooi aan. Zo ontkracht een reisgids uit de jaren '50 over Joegoslavië die Van Hoorn gebruikt, het gerucht dat politiek gevangenen zouden zijn ingezet voor de bouw van een basiliek. Een moderne reisgids stelt juist zonder omhaal dat de bouw van de basiliek op slavenwerk berust. Maar Van Hoorn laat ook doorschemeren dat niet alleen de dictatuur bepaalt wat de vakantieganger ziet. Toeristen zien doorgaans alleen wat ze willen zien. Verdringing is dus ook de bezoeker van een dictatuur eigen.

Een lach en een traan
Het stuk waarin staat hoe Mussolini slechte weersverwachtingen uit de krant houdt om toeristen te lokken doet glimlachen. Maar echt “geestig” wordt het boek nergens ondanks de bewering op de kaft. Dat komt doordat het onderwerp daar uiteindelijk te serieus voor is. Dat weet de auteur ook: met scherpe momenten van reflectie weet hij de ernst van de zaak voelbaar te maken. Die momenten zijn schaars en detoneren bijna in het boek dat verder erg luchtig van toon is. Maar op die momenten vraag je jezelf even af of een reisje naar Castro’s Cuba wel zo onschuldig is.

Vuil van de reis. Op dictatour door Europa gaat over reizen, maar vooral over de façade van dictaturen. Van Hoorn biedt de lezer voldoende gelegenheid om zelf door te denken en achter die façades te kijken. Als je dat doet, lees je het boek met een lach en een traan.



► Vuil van de Reis. Op dictatour door Europa, Frank van Hoorn, uitgeverij L.J. Veen

► Luister naar een interview met Frank van Hoorn over Vuil van de Reis (VPRO)

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Gudrun Kummerer