Hoe de Sovjetdroom werkelijkheid leek te worden

Gepubliceerd op: 9 augustus 2011, auteur: Marco Camphens

Met dit doorkijkje in het leven van de Sovjetburgers ten tijde van de hoogtijdagen van Chroesjstjov geeft Spufford aan waarom de Rode Belofte gedoemd was te mislukken, ondanks de enorme inzet en het geloof in de droom.

In een prettige verhaalvorm neemt Francis Spufford ons mee naar de straten van Rusland. Hij waarschuwt er in het begin van De Rode Belofte, de Nederlandse vertaling van Red Plenty, voor dat de gebeurtenissen in het boek deels zijn verzonnen, deels zijn gebaseerd op feiten. Het is, zoals hij zelf schrijft: '(...) geen historische verhandeling. Het is geen roman. Het is zelf een sprookje (…)'.

Door zijn schrijfkunst zijn we de waarschuwende woorden uit de inleiding al snel vergeten en rennen we door het werk van de docent creative writing heen.

Verkeerde revolutie
Bij elk van de zes delen die het boek kent, is de auteur zelf aan het woord. Hij legt de structuren en organisatie van de Sovjet-Unie helder, een tikje ironisch, uit in de context van het socialisme.

Het moest en kon beter dan voorheen. Als iedereen zou meewerken aan de toename van productie zou vòòr 1980 elke Sovjetburger baden in overvloed van weelde en zou het socialisme het kapitalisme voorbijstreven; dat was de Rode Belofte waar iedereen in de Sovjetunie in de jaren '60 van de twintigste eeuw in geloofde. Het ging over revolutie, maar, schrijft Spufford:

'Het probleem was dat Marx de verkeerde revolutie had voorspeld. Hij had gezegd dat het socialisme in de hoogst ontwikkelde industrielanden voet aan de grond zou krijgen, (…) niet in het achtergebleven, op landbouw gerichte Rusland. Het kapitalisme (...) zorgde voor ellende, maar ook voor vooruitgang, en de revolutie die de mensheid zou verlossen (…) zou pas plaatsvinden als het kapitalisme alle mogelijke vooruitgang in de hand had gewerkt (...).

Het betoog maakt duidelijk waar de theorie en de praktijk van het realiseren van de belofte botsten. De eerste golf geavanceerde computers, slim opgezette economische modellen en wiskundige vergelijkingen om de productieketen te optimaliseren bleken niet opgewassen tegen de weerbarstige praktijk van de ambtelijke Sovjetmachine.

Uitstapjes
De personages in het boek, zowel bestaande en talloze fictieve, worden in het betoog gebruikt om een beeld te schetsen van de omstandigheden en beleving van het leven in de Sovjet-Unie. Het is het verhaal van mensen die geloven in de droom en de verslagenheid als de droom niet uit lijkt te komen. Spufford beschrijft levendig de onmacht van de 'lagen onder de top' en angst om te worden afgerekend op onhaalbare doelen.

We maken kennis met 'het genie' Kanorovitsj en de kettingrokende informaticapionier Lebedev. En passant krijgt de lezer de theorie van lineair programmeren voorgeschoteld. Door de heldere schrijfstijl is dit ook te volgen voor lezers die zich niet hebben verdiept in hoe wiskunde en informatica kunnen bijdragen aan een succesvoller productieproces. Lebedev blijkt ook een mooi middel om ons voor de gevaren van roken (die blijkbaar nog onvoldoende bekend waren in de jaren '60) te waarschuwen door een stuk moleculaire biologie in het boek op te nemen.

Feit of fictie
Na het betoog zijn ruim 70 pagina's noten opgenomen. Hierin staat pagina voor pagina uitgelegd waar het verhaal is verzonnen en waar het is gebaseerd op feiten. Dat neemt overigens niet weg dat ook de feiten in het boek verhalend worden gebracht. Met de beschrijving van onder meer de 'wereldvreemde' Kantorovitsj en de eigenwijze Kosygin kleurt Spufford het betoog. Maar het was dan ook niet zijn intentie om een historische verhandeling te schrijven (of misschien toch wel gelet op de indrukwekkende bibliografie)?

Het is in ieder geval een aanrader voor een ieder die meer wil lezen over de Rode Belofte en de praktische uitwerking hiervan op verschillende lagen van de bevolking.



► De Rode Belofte (2011), Francis Spufford – Uitgeverij Nieuw Amsterdam

► Zie ook de website: www.redplenty.com of lees een hoofstuk uit Red Plenty



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Marco Camphens