Bloedlanden: Europa tussen Hitler en Stalin

Gepubliceerd op: 11 augustus 2011, auteur: Patrick Bek

In de jaren ’30 en ’40 werden in de 'bloedlanden' meer dan 14 miljoen mensen in koele bloede vermoord door het nazi- en het Sovjetregime. De Amerikaanse historicus Timothy Snyder geeft de slachtoffers van deze massaslachtingen een naam en een context.

In Bloedlanden. Europa tussen Hitler en Stalin bespreekt Snyder wellicht wel de pijnlijkste episode van de geschiedenis van Midden-Europa. Hij beschrijft de afschrikwekkende wijze waarop de nazi- en Sovjetregimes huishielden in Polen, Oekraïne, Wit-Rusland en de Baltische staten.

Hij belicht daarmee een onvoorstelbare geschiedenis van politiek geweld. Waarom vielen er zoveel slachtoffers in deze landen? En welke lessen moeten wij hieruit trekken?

Heerschappij over Midden-Europa
Hitler en Stalin hadden een ideale wereld voor ogen. Beide dictators waren van mening dat sociale vooruitgang alleen kon worden gerealiseerd door een gewapende strijd. Zij richtten daarom hun wapens op respectievelijke rassen- en klassenvijanden. Hoewel Hitler en Stalin ervan overtuigd waren het gelijk aan hun zijde te hebben, beseften zij dat een ideologie niet kan functioneren zonder dragende economie. De heerschappij over grondgebieden in Midden-Europa was daarom voor beide regimes van cruciaal belang.

In 1939 tekenden Duitsland en de Sovjet Unie het Molotov-Ribbentroppact. In deze overeenkomst werd een verdeling gemaakt van Polen. De nieuwe grens die Duitsland van de Sovjet Unie scheidde, zou gedurende de oorlog echter constant verschuiven. Door de wisselwerking van nazi- en Sovjetbezettingen vormde dit grensgebied het hart van de bloedlanden.

Ideologische vijanden
De volkeren van de bloedlanden werden slachtoffer van een oorlog tussen Hitler en Stalin. Ideologische concepten werden samengevoegd met economische belangen. Toen bleek dat Hitler’ oorlog in het oosten vastliep en Stalin’ landbouwcollectivisatie had gefaald, richtten zij zich tegen hun ideologische vijanden. Duitse Einsatzgruppen zetten Poolse boeren aan tot het vermoorden van joodse buren en communistische partijfunctionarissen lieten Oekraïense boeren doodhongeren.

Zij maakten zich ook op meer directe manieren schuldig aan massamoord. Zo werd eenieder die de grootse plannen van Hitler of Stalin in de weg stond, afgevoerd naar een werk- of vernietigingskamp. Als men niet stierf door honger, dan wel door de kogel of door gas.

De beelden van deze kampen staan vaak symbool voor de Holocaust en de Tweede Wereldoorlog. Ten onrechte schrijft Snyder. In de bloedlanden werden politieke vijanden meestal dichtbij huis doodgeschoten en in een greppel of massagraf geworpen. Tegen de tijd dat West-Europese joden werden afgevoerd naar werk- en vernietigingskampen, was vrijwel de gehele joodse populatie van Midden-Europa al omgebracht.

Toewijding en loyaliteit
Hoe walgelijk deze misdaden ons ook voorkomen, ze hadden betekenis voor degenen die ze begingen. Heinrich Himmler vond het bijvoorbeeld een fraai gezicht om duizenden lijken naast elkaar te zien liggen. Dit soort uitlatingen doen ons huiveren, maar verwoorden volgens Snyder een destijds breed gedragen opvatting. Met het doden van een ander, offerden nazi- en Sovjetonderdanen de zuiverheid van de eigen ziel op voor de gemeenschap. Deze toewijding en loyaliteit maakten hen niet goed, maar wel menselijk. Hoe verkeerd hun handelen ook was, in ethisch opzicht zagen zij zichzelf niet als misdadigers.

Bloedlanden illustreert op unieke wijze hoe oorlogsmisdadigers net als ieder ander afwegingen maakten tussen goed en kwaad. Het beschrijft hoe van bovenaf werd bepaald wat wel of niet ethisch verantwoord was en hoe Hitler en Stalin fungeerden als een geweten voor hun onderdanen. In Bloedlanden leert Snyder ons kritisch naar onszelf te kijken en de daders beter te begrijpen. En dat is van groot belang. Want het gevaar ooit dader of toeschouwer te zijn zit immers in een klein hoekje.



► Bloedlanden. Europa tussen Hitler en Stalin (2011), Timothy Snyder, Uitgeverij Ambo

Verder kijken & lezen:
► Lees een fragment uit Bloedlanden op Athenaeaum.nl
► Luister naar een lezing van Timothy Snyder over Bloedlanden in Spui 25 Amsterdam  

 ©GeschiedenisBeleven.nl, auteur Patrick Bek