De beschavende werking van de Atheense democratie

Gepubliceerd op: 12 september 2011, auteur: Elsbeth Littink

De Atheense democratie wordt vaak gezien als de belangrijkste erfenis uit de Oudheid. En als de voorloper van ons politiek bestel. Anton van Hooff laat in zijn boek Athene. Het leven in de eerste democratie zien dat de Atheense democratie meer is dan een staatskundig systeem van het volk.


Wie dit boek openslaat, vraagt zich waarschijnlijk af of dit niet het zoveelste boek is over een inmiddels uitgekauwd onderwerp. Maar Van Hooff weet dit gevoel al aan het begin weg te nemen. In Athene wil hij vooral aantonen dat de democratie een beschavende invloed had op de Atheense samenleving. Wat zijn de unieke eigenschappen van de Atheense democratie? En hoe beïnvloedde dit politieke systeem het beschavingsniveau van het Atheense volk?

Het volk regeert
In Athene regeerden ‘wij het volk van de Atheners’ en niet ‘zij van de overheid’. Dit is precies de reden waarom de Atheense democratie (508/7 tot 322/1 v. Chr.) geen kopie is van onze democratie. Letterlijk betekent demokratia de demos (het volk) kratos regeert. Elke mannelijke burger van boven de twintig nam deel aan de volksvergadering (ekklèsia). Dit waren er naar schattig 30.000. Zij kwamen bijeen op de Pnyx, een heuvel in de stad.

Democratie in werking
Je kunt je voorstellen dat niet iedereen zat te wachten op een volksvergadering. Het moet een hectische bedoeling zijn geweest. Ook bij sommige Atheners zal het democratisch plichtsbesef wel eens hebben onbroken. Sancties in de vorm van boetes en prikkels van vergoedingen zorgden voor enige dwang. En wanneer de opkomst te laag was, werd de agora schoongeveegd door het korps van 320 Skythische staatsslaven. Zij gebruikten een touw gedoopt in rode menie en plaatsten een rode vlek op de kleding van de Athener. Het rode teken was een teken van slecht burgerschap.

Discussie
In de Oudheid was het politiek systeem van de Atheners eerder uitzondering dan regel. In tegenstelling tot andere poleis (stadstaten) was het in Athene normaal om te discusseren over de voor- en nadelen van de democratie. Het volk had de vrijheid om tegen het systeem in te gaan en zelfs te verwerpen. Met als hoogtepunt de wijzen tegen het volk: Sokrates en Plato. De democratie leidde volgens hen tot verval waarbij banketbakkers of kinderlokkers het volk met zoetigheden verleiden en de leiders van het volk zijn.

Kon alles ter discussie gesteld worden? Nee, want als het volk dacht dat je een gevaar was voor de staat dan werd je bij het eerstvolgende schervengericht (ostracisme) verbannen. Eenmaal per jaar schreven de mannen uit de volksvergadering een naam op een scherf en wanneer die persoon het meest voorkwam, werd hij verbannen.

Beschavende werking
Mede dankzij de democratie floreerde in deze periode de bouwkunst en de feesten met haar drama’s, tragedies en komedies. In de uitingen van de Atheense cultuur is een duidelijke houding op te merken waarin de Athener zich wil onderscheiden van anderen en haar grootsheid wil benadrukken. De Akropolis met het Parthenon is het bouwkundige monument waarop het volk van Athene zijn zelfbewustzijn tentoonstelde. Ook in het drama, de tragedies en komedies komt dit zelfbewustzijn duidelijk naar voren. Tijdens de feesten in Athene werden deze opgevoerd als vermaak maar ook ter educatie.

‘Want het volk (demos) heerst door jaarlijkse wisselingen om de beurt, niet aan de rijke gevend het meeste, maar ook de behoeftige heeft het gelijk (ison).’  Euripides, Smekende vrouwen 406-408

Volgens Van Hooff blijkt de levenskracht van de Atheense democratie uit de spectaculaire opbloei van de intellectuele cultuur. De Atheense democratie was niet alleen een politiek bestel, maar functioneerde in nauwe samenhang met publieke moraal en cultuur. De Atheense democratie bracht het volk betere manieren bij. Het was een vorm van beschaving. Volgens Van Hooff geldt dit misschien wel voor de democratie in het algemeen.

Verplichte kost
De hamvraag is of je Athene. Het leven van de eerste democratie moet lezen als je meer over de Atheense democratie wilt lezen? Ja, vanwege de een enorme schat aan informatie met veel interessante en prikkelende details. Het eerste deel van het boek leest makkelijk weg en blijft boeien. Je leest Van Hooffs enthousiasme door de regels door en merkt dat hij ook op papier zijn kunde als docent goed beheerst. Af en toe trekt hij een vergelijking met het heden. Ondanks dat de vergelijkingen soms iets te kort door de bocht zijn, plaatsen ze de Atheense democratie wel in een bredere context.

Maar voor wie een vlot geschreven, overzichtelijk en goed ingekaderd boek over de Atheense democratie wil lezen, is dit boek minder geschikt. In het tweede deel wordt Van Hooffs schrijfsstijl minder toegankelijk, zelfs houterig met veel tangconstructies. Door de vele details en uitstapjes naar het heden raakte ik het spoor af en toe bijster. Anderzijds zet hij je door sommige vergelijkingen met onze tijd wel aan het denken en maken de vele details en weetjes veel goed. Inhoudelijk gezien verplichte kost ter beschaving van de mens!



► Athene. Het leven van de eerste democratie (2011), Anton van Hooff, uitgeverij Ambo

Anton van Hooff (1943) was tot 2008 hoofddocent klassieke geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Na zijn pensionering is hij klassieke talen gaan doceren aan het Stedelijk Gymnasium in Nijmegen. Tot op heden doet hij dit nog steeds. Daarnaast schrijft hij voor diverse kranten en tijdschriften. In 2010 verscheen van hem Nero & Seneca. De despoot en de denker.

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Elsbeth Littink