Op zoek naar de verloren tijd in Transsylvanië

Gepubliceerd op: 11 oktober 2011, auteur: Eelko Schmeits

Met Kameraad Baron brengt romancier Jaap Scholten verslag uit van zijn reis door de verdwijnende wereld van de Transsylvaanse aristocratie. Scholten reisde naar Roemeniё en Hongarije om de laatste nazaten te spreken. À la recherche du temps perdu in Transsylvaniё.


In Kameraad Baron (2010) biedt Scholten een podium aan nazaten van de Transsylvaanse adel om hun verhaal te doen over de teloorgang van de aristocratische traditie onder het schrikbewind van Nicolae Ceaușescu (1918-1989). De onverzettelijkheid en waardigheid die menigeen weet op te brengen in die jaren van terreur wordt eveneens benadrukt.

Deze onverzettelijkheid was, zoals Scholten aangeeft in de inleiding, de voornaamste inspiratie om over deze geschiedenis te schrijven. Scholten, die al jaren in Hongarije woont, verhult geenszins dat hij zich persoonlijk erg betrokken voelt bij de lotgevallen van de nazaten van de Transsylvaanse aristocratie. Met sommigen onderhoudt hij zelfs persoonlijke contacten, mogelijk gemaakt door zijn huwelijk met een Hongaarse vrouw van adellijke afkomst. Vandaar wellicht dat hij zich de verplichting toedichtte om de verhalen en anekdotes van hen die decennialang monddood waren gemaakt op te schrijven.

Era van elegantie
Kameraad Baron valt uiteen in drie delen. Scholten neemt in het eerste deel uitgebreid de tijd de lezer de verdwenen wereld van de Transsylvaanse aristocratie binnen te leiden. Een wereld van eeuwenoude tradities en gecultiveerde rituelen. Transsylvaniё behoort sinds het Verdrag van Trianon (1920) tot het grondgebied van Roemenië, maar eeuwenlang stond het onder Hongaarse invloed. De adel is dan ook grotendeels van Hongaarse afkomst. De Transsylvaanse aristocratie onderscheidde zich van de Habsburgse adel door een harmonische verstandhouding met de boerenbevolking. Een nazaat formuleert het zo in Kameraad Baron: “Hier…bestond solidariteit tussen het volk en de aristocratie.”

Opvallend in dit deel, maar ook in de rest van het boek, is dat Scholten in terzijdes geen gelegenheid voorbij laat gaan de deugden van de aristocratie te benoemen, en welhaast aan te prijzen. De hoffelijkheid. De grootmoedigheid. De beschaving. Het oog voor excentriciteit, verfijning en elegantie. Later in het boek wordt duidelijk dat Scholten hiermee een contrastwerking beoogt, aangezien het communistisch regime op zijn zachtst gezegd een broertje dood had aan deze deugden.

Arbeidersparadijs zonder arbeiders
Het middenbedrijf van Kameraad Baron biedt een intense inventarisatie van de schrijnende lotgevallen van vrijwel de gehele adel onder het terreurbewind van Ceaușescu. Op 3 maart 1949 haalde de Securitate, de Roemeense geheime dienst, de ‘klassenvijanden’ uit hun huizen en kastelen, om hen op transport te zetten naar werkkampen, of zelfs nog erger, gevangenissen waar menigeen een gruwelijke lot zou wachten. Land en bezittingen werden onteigend.

Ceaușescu trachtte de aristocratie alsmede de boerenstand te vernietigen om een ‘arbeidersparadijs’ naar Sovjetmodel te bewerkstellingen. Met desastreuze gevolgen voor de cohesie binnen de grotendeels agrarische gemeenschap. Het eindresultaat was een arbeidersparadijs zonder arbeiders, zoals Scholten scherp analyseert.

Roemeense nouveau riche
In het slotdeel observeert en becommentarieert Scholten de opkomst van de nieuwe rijken in het hedendaagse Roemeniё, in zekere zin een nieuwe zij het gedegenereerde adelstand. De ‘roofridders van het kapitalisme’ sloegen hun slag in het economische vacuüm vlak na de val van het communistische bewind. Zeer bitter is de ontdekking dat de weinigen die kans zagen in korte tijd heel erg rijk te worden voortkwamen uit de boezem van de Securitate.

De invloed van de adel van weleer is nauwelijks nog zichtbaar en voelbaar in het hedendaagse Transsylvaniё. Scholten schrijft hierover: “Met de verdwijning van de aristocratie is de wereld kortademiger geworden”. Hij lijkt in zijn stellingname ietwat door te slaan. Hoeveel ademruimte de zwoegende horige genoot in het feodale Transsylvaniё is een vraag die bijvoorbeeld onbeantwoord blijft.

De schrijver als geschiedkundige
Het schrijversbloed gaat waar het niet kruipen kan, en Kameraad Baron is een mooi voorbeeld van hoe een auteur van hoofdzakelijk fictie, poogt een non-fictiewerk van een licht literair randje te voorzien.

Het is enigszins jammer dat dit aspect niet helemaal uit de verf komt. Scholten schrijft uitvoerig over zijn tochten door de windstreken van Roemenië en Hongarije. Hij is immer onderweg, vaak in de auto, mijmerend over het verleden, en passant het heden observerend. Deze passages zijn soms aardig en vermakelijk, soms verrassend obligaat.

Deze kanttekeningen daargelaten slaagt Scholten er toch in de geschiedenis van de Transsylvaanse aristocratie tot de verbeelding te laten spreken van de geïnteresseerde lezer. De kracht van Kameraad Baron schuilt in de boeiende en verbijsterende overleveringen van de nazaten.



► Kameraad Baron. Een reis door de verdwijnende wereld van de Transsylvaanse aristocratie (2010), Jaap Scholten, Uitgeverij Contact

► Kameraad Baron van Jaap Scholten is verkozen tot beste historische boek van 2011. Juryvoorzitter Agnes Jongerius reikte de Libris Geschiedenisprijs uit tijdens de Nacht van de Geschiedenis op 22 oktober 2011 in de Zuiderkerk te Amsterdam. Lees hier alle recensies



Video: Jaap Scholten geeft een korte impressie van zijn boek Kameraard Baron


©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Eelko Schmeits, eindredactie: Helm Horsten