Op zoek naar de plus van kolonialisme

Gepubliceerd op: 5 oktober 2011, auteur: Enne Koops

 De Nederlandse aanwezigheid in Indonesië heeft naast schaduwzijden ook veel positieve effecten gehad. Dit was met name het geval tijdens het Cultuurstelsel (1830-1870) en de periode van de ethische politiek. Dat is de belangrijkste, maar niet opzienbarende conclusie uit Zo ver de wereld strekt van de Leidse historicus Wim van den Doel.

Dat positieve zat vooral in de ontsluiting van de Javaanse economie voor de wereldhandel, de modernisering van de infrastructuur en de stimulering van bedrijvigheid en onderwijs. Voor een bepaald deel van de Indische samenleving groeide hierdoor de welvaart of nam in ieder geval de armoede af.

Natuurlijk is dit maar één kant van de historische medaille. Het Europese imperialisme veroorzaakte vooral ook veel ellende, zoals slavernij, epidemieën en economische uitbuiting. Ook deze aspecten krijgen in Van den Doels boek de nodige aandacht. Maar het positieve van de kolonisatie domineert toch wel. Over de vraag of dat helemaal terecht is valt te discussiëren.

Gedetailleerd én prettig leesbaar
Zo ver de wereld strekt is een gedetailleerd boek, waarin de auteur een grondige kennis etaleert over de Nederlandse overzeese geschiedenis. Van den Doel beschrijft in een chronologisch-thematische volgorde het koloniale verleden van Indië en Suriname vanaf 1800 tot heden. In de laatste twee hoofdstukken krijgen ook de trek naar Amerika en Zuid-Afrika in de negentiende eeuw, en de emigratie en immigratie na de Tweede Wereldoorlog de nodige aandacht.

Van den Doel heeft een werk geschreven dat niet alleen inhoudelijk leerzaam is, maar ook erg leesbaar is. De auteur is uitstekend geïnformeerd en baseert zich op de nieuwste en meest relevante literatuur. Niet voor niets stond het boek in de kandidatenlijst voor de Libris Geschiedenisprijs 2011.

Dat Zo ver de wereld de laatste schifting voor die prijs niet heeft overleefd, verbaast niet. Zo is het opvallend te noemen dat de schrijver zijn boek pas rond 1800 laat beginnen. Logischer lijkt het om een geschiedschrijving over de Nederlandse kolonisatie al in de 17e eeuw te laten beginnen, Toen ontstond tenslotte de VOC (1602), stichtte Jan Pieterszoon Coen de post Batavia (1619), nam de Republiek der Nederlanden Manhattan over van de Indianen (1626), bezat Nederland een handelspost in Brazilië (1630-1654) en verbond Abel Tasman zijn naam aan Tasmanië (1642).

Jargon en kaartjes
Van den Doel veronderstelt een vrij grote voorkennis bij zijn lezers, met name waar het gaat om de betekenis van Maleis-Indonesisch jargon. Een verklarende woordenlijst achter in het boek zou geen overbodige luxe zijn geweest, want termen als puputan of bandjirs behoren niet tot het basis vocabulaire van de gemiddelde academicus. Laat staan dat de geïnteresseerde leek er makkelijk mee uit de voeten kan.

Ook zou Zo ver de wereld strekt aan zeggingskracht hebben gewonnen, als de auteur gebruik had gemaakt van verhelderende topografische kaartjes. Ook op aardrijkskundig gebied verwacht Van den Doel namelijk teveel van zijn lezers. Wie kan bijvoorbeeld blind Mangkoenegarang aanwijzen op een kaart? .

Eindoordeel
Toch is het eindoordeel over dit boek positief. De auteur legt uitstekend uit wat het Cultuurstelsel inhield en welke gevolgen dit systeem had, hij relativeert het eenzijdige beeld van een negatief kolonialisme, zonder daarbij zaken als de Nederlandse slachtpartijen op Atjeh en Bali te bagatelliseren of sensatiebelust te worden.




► Zo ver de wereld strekt (2011), Wim van den Doel,  Uitgeverij Bert Bakker

► Welk boek wint de Libris Geschiedenisprijs? Lees alle recensies

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Enne Koops, eindredactie: Wytse Vellinga