Uitverkoren zondebokken: een familiegeschiedenis

Gepubliceerd op: 7 oktober 2011, auteur: Patrick Bek

Wanneer je de geschiedenisboeken openslaat, lijkt de Joodse geschiedenis een grillig relaas van discriminatie en uitsluiting. Theo Toebosch laat in zijn nieuwste werk Uitverkoren Zondebokken over de Joodse familie Josephus Jitta echter ook een andere kant zien.


Uitverkoren zondebokken (2010) belicht de geschiedenis van de Joodse familie Josephus Jitta. Het verhaal begint met verre voorvader Nathan. Als 18e eeuwse handelaar vertrok hij vanuit Bamberg via Antwerpen richting Amsterdam. Daar zou hij een pand betrekken aan de Jodenbreestraat en een familie stichten met de Joodse Judith.

Nathan’s verhaal is overigens slechts het begin van een indrukwekkende familiegeschiedenis. In de periode van 1739 tot 2009 ontmoetten de Jitta’s namelijk verschillende historische grootheden en maakten zij grote gebeurtenissen van dichtbij mee. Zo onderhielden zij bijvoorbeeld contacten met markante figuren zoals koning Leopold I van België en NSB-voorman Anton Mussert. En waren zij stuwende krachten achter memorabele gebeurtenissen zoals de aanleg van het Noordzeekanaal en de Wereldtentoonstelling in Amsterdam.

Schoolvoorbeeld voor integratie
Hun Joodse afkomst leek de eerste generatie Jitta’s in Nederland niet te hinderen. En naarmate de jaren verstreken verdween deze afkomst ook langzaam naar de achtergrond. Hoewel ze nog wel jaarlijks geld doneerden aan de synagoge, woonden zij geen diensten meer bij. Nathan’s nakomelingen zouden zich meer op de samenleving als geheel richten en belangrijke functies bekleedden op zowel lokaal als nationaal niveau. Zijn kleinzoon Sim zou zich onder andere inzetten voor het verbeteren van de Amsterdamse gezondheidszorg en zijn achterkleinzoon Daniel was als internationaal jurist nauw verbonden met de Volkenbond.

De familie Josephus Jitta lijkt dus een schoolvoorbeeld te zijn voor integratie. Zeker je de vergelijking trekt met Joden die woonachtig waren in het 19e eeuwse Duitsland en Frankrijk, slaagde de familie er goed in te assimileren in de Nederlandse samenleving. In Nederland werden zij over het algemeen met respect behandeld. Dit betekende echter niet dat verschillende culturen en religies opgingen in een gemeenschappelijke Nederlandse identiteit. In de verzuilde samenleving leefden religieuze gemeenschappen naast elkaar. En hoewel de Joodse identiteit van de Jitta’s al in de eerste generatie grotendeels naar de achtergrond was verdwenen, werd hun anders-zijn in tijden van crisis toch onderwerp van smaad.

Herinnering en identiteit
Actuele thema’s zoals migratie en integratie passeren in het boek de revue. Toch legt Toebosch nergens verbindingen met het heden. Zoals het een goed historicus betaamd, voorziet hij in een objectieve en evenwichtige beschrijving van de gebeurtenissen. Het interpreteren laat hij over aan de lezer. Zo besteedt Toebosch bijvoorbeeld niet meer aandacht aan de Holocaust dan aan de studententijd van Nathan’s achterkleinzoon Nicolaas.

De naam van het boek is daarom wellicht wat verwarrend. De titel Uitverkoren zondebokken schept de verwachting het verhaal te vertellen van een gesloten Joodse gemeenschap die stelselmatig de dupe werd van andermans frustraties. Alhoewel Toebosch dergelijke sentimenten zeker niet onbeschreven laat, vertelt hij vooral een verhaal over herinnering en identiteit. En misschien nog wel belangrijker, een verhaal over de wijze waarop deze culturele identiteit in crisistijd weer werd opgerakeld.

Antisemitische sentimenten
Dit gebeurde bijvoorbeeld in de tweede helft van de 19e eeuw toen het maatschappelijke evenwicht in Nederland begon te wankelen. De oorzaak hiervan was de verandering van het onderwijssysteem. Met het invoeren van de Schoolwet (1857), waren vooral de protestanten bang hun land naar de goddeloze afgrond te zien glijden. Het hoge geboortecijfer en de sterke liberale voorkeur onder Joodse Nederlanders, was koren op de molen van protestanten. Tot gewelddadige excessen kwam het niet, maar op straat werden antisemitische sentimenten wel steeds vaker hoorbaar. De Jitta’s wuifden dergelijke uitingen doorgaans weg als onbenulligheden, waar zij als respectabele Nederlanders boven stonden.

Grenzeloos enthousiasme
Toebosch’ achtergrond als journalist en archeoloog komt in dit boek onmiskenbaar naar voren. Hij baseert zijn beschrijvingen op grondig spitwerk in de archieven van Amsterdam, Bamberg, Beloeuil, Leipzig en Parijs. Deze stukken heeft hij vervolgens tot een samenhangend geheel weten samen te smeden. Zo weet Toebosch het verleden tot in detail te verbeelden door dagboekfragmenten aan oude weersmetingen te koppelen.

Als lezer wordt je dan ook vaak overrompeld door de enorme lading aan details over de tijd en plaats waarin de Jitta’s leefden. Hoewel zijn uitweidingen vaak resulteren in bijzonder leuke anekdotes, leiden ze zo nu en dan ook af van het grotere verhaal. Desalniettemin werkt Toebosch’ grenzeloze enthousiasme aanstekelijk en wordt je als lezer meegesleept in de indrukwekkende levensverhalen van Nathan en zijn nakomelingen. Uitverkoren zondebokken is dan ook terecht genomineerd voor de Libris Geschiedenis Prijs 2011.



►Uitverkoren zondebokken: een familiegeschiedenis (2011), Theo Toebosch, De Bezige Bij.

► Welk boek wint de Libris Geschiedenisprijs 2011? Lees alle recensies

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Patrick Bek, eindredacteur: Nienke Smit