Lessen voor de Europese Unie uit het oude Rome

Gepubliceerd op: 4 oktober 2011, auteur: Karsten Erents

Kan de Europese Unie leren van het Romeinse verleden op het gebied van bijvoorbeeld migratie en religieuze tolerantie? Die vraag stelt Fik Meijer in zijn essay Lessen uit Rome, dat hij speciaal voor de Maand van de Geschiedenis schreef.

De lange ervaring van Fik Meijer als professor Oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam komt tot uiting in de indeling van Lessen uit Rome (2011). Tweederde van het essay bestaat uit een geschiedenisles over de omgang van het Romeinse Rijk met de vraagstukken rondom vreemdelingenbeleid. Voor een deel borduurt Meijer hiermee voort op zijn boek Vreemd Volk uit 2008, waarin hij de integratie en discriminatie in de oudheid beschrijft. In Lessen uit Rome gaat hij verder en koppelt hij dit actuele thema terug naar onze eigen tijd.

Romanisering
In zijn studie naar het Romeinse Rijk onderkent Meijer enkele belangrijke factoren voor het Romeinse succes op het gebied van vreemdelingenbeleid. De romanisering en het vermogen van de Romeinse samenleving om nieuwe invloeden te voorzien van een eigen sausje ziet hij als de geheime wapens van het oude rijk.

Een andere belangrijk element hierin was het scheppen van gemeenschapszin. Oude en nieuwe bewoners van alle rangen en standen bezochten gezamenlijk de badhuizen, de paardenrennen en de bloedige gladiatorengevechten in de arena. De immense bouwprojecten ter meerdere ere van Rome en de keizer zelf voorzagen in de enorme behoefte aan werk. De integratie van nieuwkomers werd verder versterkt door de enorme afstand tussen hen en hun land van herkomst waardoor hun oude identiteit vervaagde.

Ook op religieus gebied ziet Meijer de Romeinse samenleving als succesvol. 'Nieuwe' goden en culten verwierven simpelweg hun plek binnen het Romeinse Pantheon, waar zij naast de traditionele goden werden vereerd. Althans, totdat het christendom zijn intrede deed.

Paulus
De introductie van het christendom in 46 n.Chr. door de apostel Paulus (1e eeuw n.Chr.) bleek volgens Meijer te veel voor de Romeinse flexibiliteit. Naast hun enorme zendingsdrang propageerden de christenen namelijk ook een nieuwe sociale orde. Deze was niet langer gebaseerd op de traditionele Romeinse normen en waarden, maar hierin was iedereen gelijk onder God.

Deze bedreiging voor de Romeinse manier van leven noopten de keizers ertoe om hard in te grijpen. De oude goden bleken echter niet opgewassen tegen de God van de christenen en in 392 n.Chr. voerde keizer Theodosius (346-395 n.Chr.) het christendom in als officiële staatsgodsdienst. Dit betekende het einde van de heidense culten en riten. Hierna begon een lang proces van radicalisering van de christenen tegen het vrije denken, dat volgens Meijer in 529 n.Chr. ten einde kwam met de sluiting van de neoplatoonse school in Athene.

Wijze lessen
Het is na het lezen van het eerste deel van Lessen uit Rome niet moeilijk om te zien waar Meijer heen wil. De parallel tussen de opkomst van het christendom in het Romeinse Rijk en de islamisering van de geseculariseerde Europese Unie is duidelijk te zien. Maar welke wijze lessen zijn er dan te trekken voor onze multiculturele samenleving?

Meijer ziet de felle reactie van de Romeinen tegen het christendom als hoofdreden waarom hun manier van leven uiteindelijk het onderspit delft. Hij pleit er dan ook voor dat politici en opinieleiders stoppen met de demonisering van de islam. In plaats daarvan moeten zij immigranten de instrumenten bieden hun geloof te kunnen interpreteren binnen een moderne context.

Europarisering
Verder pleit Meijer ervoor om een voorbeeld te nemen aan de romanisering. Wat Meijer beschrijft kan ik niet anders bestempelen als een ware europarisering van de samenleving. Grote (sport)evenementen naar Amerikaans voorbeeld, het promoten van Europese symbolen en een gezamenlijk beleid vanuit de EU moeten volgens Meijer fungeren als bindmiddel.

Maar waar het Romeinse Rijk echter voornamelijk met 'binnenlandse' migranten te maken had, heeft de EU vooral te maken met immigratie vanuit Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Het is voornamelijk de integratie van deze groep mensen die de EU voor een uitdaging stelt en grotendeels buiten de door Meijer geschetste europarisering valt. Op bepaalde onderdelen wringt hier dan ook de vergelijking.

Voorzet
De lessen die Meijer trekt zijn zoals hij zelf zegt een voorzet. Bovendien valt er op punten altijd af te dingen op een historische vergelijking, omdat de tijd nu eenmaal niet stil heeft gestaan. Zo heeft de technologie de afstanden tussen de uithoeken van het Europese Rijk drastisch verkleind. Nieuwkomers behouden daarom hun band met het land van herkomst, iets wat ook Meijer niet is ontgaan. Niettemin is zijn oproep tot gematigdheid actueler dan ooit en belandt zijn voorzet hierdoor onbedoeld in het net.



►Het essay Lessen uit Rome van Fik Meijer verscheen op 22 september 2011 in boekvorm bij Uitgeverij Veen Magazines ter gelegenheid van de Maand van de Geschiedenis 2011. De maand heeft dit jaar als thema Ik & Wij.

Verder lezen:
►Boek: Vreemd Volk: integratie en discriminatie in de Griekse en Romeinse wereld (2008), Fik Meijer, Athenaeum-Polak & Van Gennep.

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Karsten Erents