Een Nederlander in de wildernis

Gepubliceerd op: 18 oktober 2011, auteur: Nienke Smit

Robert Jacob Gordon was een van de eerste Europeanen die de Afrikaanse wildernis introk en beschreef. Hij valt op door de ontvankelijkheid waarmee hij de Afrikaanse bevolking tegemoet trad. Luc Panhuysen schreef een boek over deze bijna vergeten Nederlandse held.

In Een Nederlander in de wildernis beschrijft historicus en journalist Luc Panhuysen het avontuurlijke leven van Robert Jacob Gordon (1743-1795). Gordon was in zijn tijd een beroemdheid. Gordon, een Nederlander van Schotse afkomst, kwam naar Zuid-Afrika om daar in dienst van de Verenigde Indische Compagnie het achterland in kaart te brengen. Bovendien moest hij proberen te bemiddelen in de conflicten tussen de boeren en de inlanders. Zijn dienstreizen stelden hem in staat de rijkdom van het Afrikaanse binnenland te ontdekken. Aan de hand van Gordons reisverslagen heeft Panhuysen zijn leven beschreven.

Hottentotten, Bosjesmannen en Kaffers
Gordon had een grote belangstelling voor de natuur en de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika, de Hottentotten, Bosjesmannen en Kaffers. Deze benamingen zijn lange tijd als racistisch gezien. Panhuysen legt uit deze woorden toch uit historische correctheid te gebruiken. Bovendien worden deze titels door de oorspronkelijke bewoners weer gebruikt. In zijn reisverslagen beschreef Gordon hun leefgewoonten en uiterlijk uitgebreid. Maar zijn belangrijkste doel was om een ‘kameelpaard’ (giraffe) te vangen, aan het bestaan waarvan in Europa werd getwijfeld. Veel van wat hij ontdekte en beschreef, kreeg de naam van de stadhouder, zoals de Oranjerivier. De te vangen giraffe was dan ook bedoeld als cadeau voor de prins.

De wilde mens als gelijke
Panhuysen omschrijft Gordon als een vriendelijke man, met groot respect voor zijn medemens. De mensen die hij tijdens zijn reizen tegenkwam beschouwde hij als zijn gelijke. Opvallend omdat veel van zijn tijdgenoten de inheemse volken als minderwaardig zagen. Gordon sprak een beetje Hottentots en bewonderde de mensen om hun vriendelijkheid en creativiteit. Nergens in zijn beschrijvingen is hij veroordelend. Dat groepen Bosjesmannen door de boeren werden afgeslacht, was voor hem dan ook volstrekt onaanvaardbaar.

Hij verheerlijkte de ‘primitieve mens’ echter ook niet, zoals bijvoorbeeld Rousseau dat deed. Zelf sloot hij vriendschap met een aantal Kafferkapiteins en nam hij twee jonge Bosjesmannen op in zijn huishouden, nadrukkelijk niet als slaaf maar als knecht.

Meer dan een biografie
Knap is hoe Panhuysen aan de hand van het verhaal van Gordon de ontwikkelingen in Zuid-Afrika én Europa weet te illustreren. Zo plaatst hij hem in het licht van de verlichting, revoluties en de ontwikkelingen van het achttiende-eeuwse natuuronderzoek. Het onderzoek naar de natuur richtte zich steeds meer op het beschrijven van de patronen in de natuur, in plaats van slechts het wonderbaarlijke en afwijkende te beschrijven. In het werk van Gordon is deze tendens duidelijk terug te zien.

Deze vergelijkingen met een bredere context maken dat het boek het niveau van een biografisch verslag of reisverhaal overstijgt. De lezer krijgt door het verhaal een goed beeld van wat er in het midden van de 18e eeuw in Europa speelde. Daarnaast is het ook een verhaal over de wording van Zuid-Afrika. Gordon beschrijft hoe de Europese boeren een eigen groep gaan vormen, die steeds meer van het centrum geïsoleerd raakte, met een eigen taal en gewoontes: “Ze worden een volledig verwilderde natie”.

Uitgebleven erkenning
Na zijn reizen trok Gordon zich terug in zijn villa in Kaap de Goede Hoop, waar hij zijn verzameling dieren en planten tentoon stelde. In de loop der jaren kreeg hij veel bezoekers die zijn collectie kwamen bewonderen. Hoewel hij zijn bevindingen wel in andermans werken liet publiceren, zoals de encyclopedie van Diderot, heeft Gordon nooit zelf een boek geschreven over de natuur van Zuid-Afrika. Toen er wel andere boeken verschenen over de natuur in Zuid-Afrika, raakte Gordon wat naar de achtergrond. De gehoopte erkenning van Willem V voor zijn giraffenskelet bleef uit. Gordon trok zich steeds meer terug uit het openbare leven. Toen Kaapstad door de Britten werd ingenomen, pleegde hij zelfmoord.

Schitterend boek over vergeten held
Het boek staat boordevol prachtige kleurenprenten die door Gordon zelf gemaakt zijn en leest haast als een avonturenroman. Een Nederlander in de wildernis is een schitterend boek over een bijzondere man, die met een grote belangstelling en een open blik keek naar de wereld om zich heen. Een onterecht vergeten held uit onze geschiedenis. 



► Een Nederlander in de wildernis. De ontdekkingsreizen van Robert Jacob Gordon (1743-1795) in Zuid-Afrika (2011), Luc Panhuysen, Rijksmuseum/Nieuw Amsterdam

► Een Nederlander in de wildernis is genomineerd voor de Libris Geschiedenisprijs 2011. Lees alle recensies




Verder kijken:
► Video's: Interview Luc Panhuysen op Zie.nl en een interview op Lezentv.nl

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Nienke Smit, eindredactie: Helm Horsten