Katholieken in gevecht met Leviathan

Gepubliceerd op: 19 oktober 2011, auteur: Michael Schnackers

In de loop van de 19e eeuw werd de macht van het Vaticaan in Europa steeds meer bedreigd. Een select gezelschap vooraanstaande Katholieken probeerde zich te weren tegen het oprukkende socialisme en liberalisme via, deels geheime, internationale samenwerkingsverbanden.

De Belgische historicus Emiel Lamberts heeft een boek geschreven over dit verzet: Het gevecht met Leviathan. Een verhaal over politieke ordening in Europa 1815-1965. Het boek van Lamberts gaat echter niet alleen over het verzet van invloedrijke katholieken tegen de alsmaar uitdijende macht van de Staat. Het biedt ook een schets van de politieke en maatschappelijke ontwikkelingen in de “historische kernlanden van de Europese Unie” in de 19e eeuw, België, Frankrijk, Duitsland (inclusief Oostenrijk) en Italië.
 
Lamberts beschrijft ook kort de levens van een aantal bekende en minder bekende publieke figuren (edelen, diplomaten, pausen en politici) die veel politieke en maatschappelijke invloed hebben gehad. Bovendien laat hij zien hoe prominente leken en kerkleiders elkaars ideeën beïnvloed hebben over (politieke) belangenbehartiging en sociale rechtvaardigheid.

Leviathan
De titel van het boek verwijst naar het traktaat Leviathan van de Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679). Hobbes pleit daarin voor toekenning van de absolute macht aan de soeverein, via een sociaal contract tussen individuele burgers. In ruil hiervoor krijgt de burger bescherming, veiligheid en vrede. Volgens Hobbes diende de staat dus ook absolute macht over religieuze zaken te hebben. Dit was natuurlijk een steen des aanstoots voor met name de Heilige Stoel in Rome, het Vaticaan.

Von Blome
Een van de invloedrijkste katholieken was de Noord-Duitse en van oorsprong protestantse graaf Gustav von Blome (1829-1906). Von Blome, een kleinzoon van de Oostenrijkse, Rooms-katholieke staatsman Klemens von Metternich (1773-1859), was zeer nauw betrokken bij de vorming van de deels geheime internationale samenwerkingsverbanden. Zo was hij betrokken bij de oprichting van zowel de 'Zwarte Internationale' (1871-1876), bedoeld als katholieke tegenhanger van de 'Rode Arbeidersinternationale', als ook later de Unie van Fribourg (1885-1891).

De 'Zwarte Internationale' was vooral een informatienetwerk. Het was opgericht door vooraanstaande leken en bedoeld om enerzijds de katholieke pers en het kerkvolk en anderzijds het Vaticaan snel en rechtstreeks op de hoogte te brengen van voor hen belangrijke ontwikkelingen in de verschillende West-Europese landen. In het geheim vervulde het Vaticaan daarin een zeer actieve rol. De Unie van Fribourg, officieel de 'Union catholique d'études sociales et economiques', fungeerde hoofdzakelijk als denktank voor de ontwikkeling van een 'christelijke sociale ordening'. De Unie van Fribourg bestond evenals de 'Zwarte Internationale' vooral uit leken en had veel invloed op paus Leo XIII (1810-1903) en de inhoud van diens belangrijkste encycliek Rerum Novarum (1891). Dit document ging vooral over de situatie van de arbeidersklasse en legde de grondslag voor een katholieke sociale leer.

Link met Europese Unie
Het boek van Lamberts gaat vooral over de 19e eeuw, ook al doet de ondertitel van het boek anders vermoeden. Slechts in de epiloog besteedt Lamberts even kort aandacht aan de Europese integratiepolitiek van met name de Duitse, Rooms-katholieke bondskanselier Konrad Adenauer (1876-1967) na de Tweede Wereldoorlog. De reden hiervoor is dat, evenals in de 19e eeuw, na de Tweede Wereldoorlog opnieuw enkele vooraanstaande katholieke politici het initiatief namen tot de vorming van een nieuw Europees samenwerkingsverband. Ze hoopten hiermee weerstand te bieden tegen aan de ene kant de macht van de kapitalistische industrie en aan de andere kant de invloed van het communisme.

Toch had het boek ook heel goed zonder deze epiloog gekund. Lamberts lijkt echter duidelijk te willen maken dat er wat hem betreft een duidelijke link is tussen de grondslagen van de katholieke samenwerkingsverbanden in de 19e eeuw en het ideologische fundament van de Europese Unie in de 20e eeuw.

Complex, maar in balans
Emiel Lamberts heeft een zeer rijk en complex, maar tegelijkertijd ook toegankelijk en helder boek geschreven. Hij heeft volgens eigen zeggen “gekozen voor een vervlechting van biografische en maatschappelijke gegevens, een moeilijke evenwichtsoefening”. Lamberts is erin geslaagd het verhaal in balans te houden. De afwisseling tussen korte levensbeschrijvingen en politieke, religieuze en sociale ontwikkelingen in de 19e eeuw maakt het boek prettig en vlot leesbaar. Wie geïnteresseerd is in de geschiedenis van (West-)Europa in de 19e eeuw moet dit boek beslist lezen.



►Het gevecht met Leviathan; Een verhaal over de politieke ordening in Europa, 1815-1965 (2011), Emiel Lamberts, Uitgeverij Prometheus | Bert Bakker.

► Het gevecht met Leviathan is genomineerd voor de Libris Geschiedenisprijs 2011. Lees alle recensies



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Michael Schnackers, eindredacteur: Nienke Smit