Het oog van de rode tsaar

Gepubliceerd op: 23 november 2011, auteur: Kim van der Aa

Met de feestdagen in aantocht is Het oog van de rode tsaar zeker een cadeautip voor geschiedenisliefhebbers. In zijn debuutroman beschrijft Sam Eastland de moord op de Romanovs, de laatste tsarenfamilie, vanuit het perspectief van het stalinistische Rusland van 1929.

De laatste Russische tsaar Nicolas II en zijn vrouw Alexandra komen op 17 juli 1918 in Jekaterineburg op een gewelddadige manier om het leven. De Tsjeka - de geheime dienst ten tijde van de Russische burgeroorlog - schiet hen dood, tegelijk met hun vier dochters Olga, Tatjana, Maria en Anastasia, hun zoon Aleksei en vier leden van de huishouding. Na de moord worden hun lichamen verbrand, overgoten met zuur en begraven op een plaats die onbekend blijft tot 1976.

Met name in de jaren direct na 1918 is het verdwijnen van de tsarenfamilie omgeven door geruchten en mysteries. De tsaar zou dood zijn, maar de tsarina en de dochters niet, een deel van de familie zou vermoord zijn, maar Aleksei en één van zijn zussen zouden nog leven, de hele familie zou het land uit gesmokkeld zijn, enzovoort.

Op zoek naar de Romanovs
Tegen deze achtergrond schildert Sam Eastland het verhaal van inspecteur Pekkala, ooit favoriet van de tsaar maar na diens val opgepakt en naar de goelag verbannen. Na negen jaar bomen markeren in de bossen van Siberië roept Stalin zelf hem op voor een speciale missie: het vinden van de Romanovs. Pekkala heeft twee metgezellen op deze zoektocht: zijn broer Anton waar hij een minder dan goede relatie mee heeft en een zeer jonge net gepromoveerde volkscommissaris die Kirov heet.

Het oog van de rode tsaar speelt in 1929, maar is doorweven met herinneringen van Pekkala in flashbacks. Hoewel je daardoor over het leven van Pekkala steeds meer te weten komt, blijft hij toch een tweedimensionale persoonlijkheid. Wellicht is dat opzettelijk: Pekkala is een zwijgzame, teruggetrokken man. Maar ook Anton, Kirov en de andere fictieve personen in het boek blijven enigszins oppervlakkig.

Angst en verraad
De historische figuren in het boek komen wel tot leven. De tsaar praat, heeft ideeën, hobby’s en gewoonten. Ondanks hun buitengewone positie zijn de Romanovs in het boek echt een realistisch gezin. Sam Easland weet daarnaast de landschappen, situaties en sferen in het Rusland onder de tsaar en ten tijde van de Sovjet Unie zo weer te geven dat je het bijna kunt ruiken en proeven. Tijdens het lezen lijkt het net of de episodes uit 1929 grauwer en grijzer zijn dan die uit het tsaristische tijdperk.

De kanttekening die daarbij te maken valt is wel dat Pekkala voor en na de val van de tsaar in heel verschillende posities is. Van een bevoorrechte positie in een omgeving van paleizen, komt hij terecht in een land vol geheimen, vervuld van angst en verraad. De gewone Russen ontbreken in het tsaristische Rusland van Het oog van de rode tsaar. De haat van de bevolking - hoewel benoemd en beschreven - blijft onverklaard.

Realistische weergave
Al lezend in deze historische thriller, dringt zich bij geschiedenisliefhebbers al snel de vraag op in hoeverre de beschreven gebeurtenissen op de werkelijkheid berusten. Op een indrukwekkende manier verweeft Eastland de fictieve en historische verhaallijnen. Hij slaagt er daarmee in zowel gebeurtenissen, de politieke context en de omstandigheden historisch correct weer te geven.

Alles bij elkaar is Het oog van de rode tsaar meer dan de moeite waard om te lezen: spannend, goed geschreven en een realistische weergave van historische gebeurtenissen. De oppervlakkigheid van de fictieve figuren is snel vergeten als je je laat meeslepen door de zoektocht van Pekkala naar de waarheid, zelfs als je die in zekere zin misschien al kent.

Herbegraven
Hoewel er in het boek onduidelijkheid is over de dood van met name Aleksei, is inmiddels alweer een aantal jaar bekend dat de hele familie vermoord werd in de kelder van een huis in Jekaterineburg. In 1991 zijn negen van de elf lichamen gevonden en opgegraven. De overige twee - toebehorend aan Maria en Aleksei - zijn in 2007 gevonden. De lichamen zijn herbegraven in Sint-Petersburg.



► Het oog van de Rode Tsaar (2011), Sam Eastland, uitgeverij Ambo | Anthos



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Kim van der Aa, eindredactie: Margriet Pflug