Nooit is er fraaier gescholden op rijm dan door haar

Gepubliceerd op: 13 december 2011, auteur: Verena Demoed

De 16e-eeuwse dichteres Anna Bijns heeft haar imago niet mee. Ze staat in Nederland nog steeds te boek als een scheldend viswijf. In Anna Bijns, van Antwerpen laat Herman Pleij zien dat ze veel meer in haar mars had. Veel meer.

Anna Bijns (1493-1575) was de eerste Vlaamse bestsellerauteur. Haar antiprotestantse scheldrefreinen zijn roemrucht. Dat ze ook hartverscheurende liefdespoëzie schreef, is veel minder bekend. Die gedichten zijn dan ook nooit in druk uitgegeven, omdat zij niet pasten bij het beeld dat men van haar had.

Behalve haar gedichten is er niet veel over Bijns bekend. Alleen het eerste hoofdstuk van Anna Bijns, van Antwerpen is puur biografisch. Toch telt het boek meer dan 300 pagina's. Pleij voegt nog zeven hoofdstukken toe aan het levensverhaal. Daarin neemt hij alle tijd om de gemeenschap waarin de dichteres leefde en werkte te schetsen. Zo wijdt hij uit over de schrijverswereld, maar ook over het vrouwbeeld in Bijns' tijd.

Begaafd wonderkind
Anna Bijns' ouders waren kleine zelfstandigen en lid van het machtige gilde van de kousenmakers. Zij waren ook actief in de rederijkerskamers van Antwerpen. Rederijkers zijn kunstenaars, toneelschrijvers, dichters en event managers die in opdracht van het stadsbestuur festivals organiseerden.

Via haar artistieke ouders kwam Anna in contact met schrijvers, kunstenaars en drukkers. Haar broer en zus groeiden op in dezelfde literaire omgeving, maar alleen Anna bleek een "retoricaal begaafd wonderkind" te zijn. Haar vroegste gedichten laten al een perfecte vormbeheersing zien en in 1512 won ze misschien "oock wat" tijdens zo'n literaire wedstrijd die rederijkers om de haverklap organiseerden.

Liefde en ketters
Pleij wijst twee grote obsessies aan in haar werk: die "verdoemde Luther" en haar "minstens zo verderfelijke minnaar". Aan hen zijn de eerste twee thematische hoofdstukken dan ook gewijd.

Bijns schrijft veel liefdesgedichten. Zoveel dat er volgens Pleij wel iets aan de hand moet zijn. Bedrog in de liefde en de onmacht om dit van zich af te zetten, was namelijk maar een subthema. Er moeten meer "aanleidingen of diepere drijfveren" zijn geweest "om zulke eenzijdige teksten te maken".

Ogenschijnlijk onverenigbaar met haar wereldse liefdespoëzie zijn haar antilutherse gedichten. Ze was een van de weinige katholieken die zich tegen Maarten Luther (1483-1546) uitsprak. Ze zag ook wel in dat de rooms-katholieke kerk kritiek en verzet uitlokte. Toch ergerde ze zich aan haar futloze geloofsgenoten, die zich maar niet verdedigden tegen alle beschuldigingen.

Zij zette haar aanval in, terwijl Luther juist aan sympathie won in Antwerpen. En ook tijdens de calvinistische machtsgrepen en de beeldenstormen rond 1566 kan haar openlijke trouw aan de Kerk niet zonder gevaar zijn geweest.

Tegenstrijdigheden
Anna Bijns, van Antwerpen is zo opgebouwd dat je gemakkelijk van het ene naar het andere hoofdstuk kunt hoppen. Verleid door rake titels als 'Professionele straattaal' en 'De verwende moederkerk' gaat dat bijna vanzelf. Herman Pleij heeft een prettige stijl en zijn beschrijvingen zijn even kort als compleet.

Het enige hinderlijke zijn de tegenstrijdigheden. Zo stelt Pleij dat er destijds voor vrouwen natuurlijk veel beperkingen golden. Maar uit alle voorbeelden die hij geeft, blijkt het tegendeel: Nederlandse vrouwen waren juist opmerkelijk zelfstandig. Ook zou Anna Bijns geen opleiding hebben genoten en als vrouw geen toegang hebben gehad tot een rederijkerskamer. En toch: “Tijdgenoten zagen haar (...) als een vooraanstaand rederijker en niet als een buitenissige vrouw die in haar eentje maar wat wegrijmde.” De universitair geschoolde humanist Gillis Hoeckaert (ca. 1488-1544) die lesgaf op de Latijnse school in Gent “vond dat ze zich aan de hand van redelijke betogen te weer stelde”. Maar ja, wetenschappers – ook Pleij – houden nu eenmaal graag een slag om de arm.



► Anna Bijns, van Antwerpen (2011), Herman Pleij, Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam.

Verder lezen: 
► Lees ook het interview met onderzoeker Judith Keßler over de refreinen van Anna Bijns op Geschiedenis Beleven
► Anna Bijns in de digitale bibliotheek van de Nederlandse letteren (dbnl)

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Verena Demoed, eindredactie: Marleen Boeve