Het Europa van Beethovens' Negende

Gepubliceerd op: 29 december 2011, auteur: Ditte van Dulmen Krumpelman

De negende, het meest recente werk van Harvey Sachs, is een eerbetoon aan de componist en romanticus Ludwig von Beethoven. Echter, nog meer dan dat brengt het boek het culturele Europa van de restauratie tot leven.

De negende symfonie van Beethoven (1770-1827), die op 7 mei 1824 in Wenen in première ging, is een van de bekendste stukken uit de muziekgeschiedenis. Harvey Sachs laat er bij de opening van zijn boek De negende. De beroemdste symfonie van Beethoven geen twijfel over bestaan: in de eerste regel stelt hij al dat het hier gaat om een van de meest grensverleggende en invloedrijke composities ooit.

Het stuk heeft tegenwoordig een bijna religieuze status en is gebruikt – en misbruikt – voor uiteenlopende ideologieën als het liberalisme, nazisme, communisme en anarchisme. Beethoven, tijdens zijn leven al een beroemd en bewonderd componist, maakte zich met deze symfonie definitief onsterfelijk.

De revolutionaire gedachte in de kunst
Het boek lijkt in eerste instantie vooral een biografie van een componist en een symfonie, maar in het tweede deel, met de veelbelovende titel ‘1824, of: De revolutionaire gedachte in de kunst’, plaatst de schrijver het werk van Beethoven in een internationale context. In dit hoofdstuk neemt Harvey Sachs ons mee door het Europa in het postnapoleontische tijdperk: de grote keizer is verslagen, de idealen van de Franse Revolutie zijn de kop ingedrukt en de oude absolute monarchen zitten weer stevig in het zadel, alsof er niets veranderd is.

We reizen naar het revolutionaire Griekenland, de bakermat van beschaving en democratie, waar de nazaten van de helden van weleer tegen de Osmaanse (en islamitische) overheerser vechten voor hun vrijheid. De Engelse dichter Lord Byron (1788-1824) is één van de velen in Europa die sympathiseren met de Griekse strijders. In het tsaristische Rusland rebelleert Aleksandr Poesjkin (1799-1837) tegen het absolutisme met onder andere zijn toneelstuk Boris Godoenov. In Frankrijk neemt Sachs ons mee naar het atelier van Eugène Delacroix (1798-1863) en lezen we de essays van Stendhal (1783-1842).

Deze kunstenaars, aldus Sachs, internaliseerden en sublimeerden de Franse Revolutie en transformeerden haar tot wat wij nu de Romantiek noemen. Politiek gezien leek de periode rond 1824 conservatief en repressief, maar onder de oppervlakte woedde een storm van vernieuwing. Het gebruik van de tekst van het gedicht Ode an die Freude van Friedrich von Schiller (1759-1805) voor de koorfinale van de Negende is hier een voorbeeld van: het inzetten van een koor in een symfonie is op zichzelf al opvallend, maar in het gebruik van juist deze tekst, een oproep tot internationaal broederschap, klinkt een ideaal, een wens de mensheid te verheffen.

Voor genialiteit schieten woorden tekort
In het derde deel van het boek vraagt Sachs zich af of de beleving van muziek in woorden uitgedrukt kan worden. Sommigen, zo schrijft hij, zijn van mening dat muziek een verhaal vertelt, dat je een compositie begrijpt door de beelden die ze oproept. Zelf sluit hij zich liever aan bij de mening van Igor Stravinsky (1882-1971) die vond dat muziek niets anders uitdrukt dan zichzelf.

Deze belangrijke discussie over de manier waarop we muziek ervaren en interpreteren komt, wellicht onbedoeld, ook terug in de rode lijn van het boek. Sachs weet zeker over te brengen dat Beethoven muzikaal gezien van groot historisch belang is geweest, maar voor de leek blijft onduidelijk waar dat belang nu precies in schuilt. De kern van genialiteit blijkt bijzonder moeilijk in woorden uit te drukken.

Universeel, alles overtreffend kunstenaarschap
In 1824 was Beethoven al op hoge leeftijd, drie jaar later zou hij sterven. Zijn naam was al gevestigd. Hij was een excentrieke, maar bewonderd kunstenaar die er niet aan twijfelde of zijn werk na zijn dood zou voorbestaan. Hij was één van de eerste kunstenaars die zich vereenzelvigden met hun kunst. De romantiek, die de kunst persoonlijker maakte en de kunstenaar verhief tot bemiddelaar tussen het goddelijke en de gewone mens, is in al zijn facetten aanwezig in de persoon Beethoven.

Harvey Sachs maakt de genialiteit van Beethoven met dit boek muzikaal gezien niet direct begrijpelijker. De discussie over de beleving van muziek gaat door: ís die genialiteit wel uit te leggen, in woorden te vatten? Wel maakt Sachs door de verbanden die hij legt tussen kunstenaars overal in Europa duidelijk wat er broeide in het Europa van de restauratie en hoe groot Beethoven was op dit culturele toneel. De Negende Symfonie werd het symbool van dit universele, alles overtreffende kunstenaarschap.



► De negende. De beroemdste symfonie van Beethoven (2011), Harvey Sachs, uitgeverij De Bezige Bij


De uitvaart van Ludwig van Beethoven op 29 maart 1827, geschilderd door Franz Stöber (beeld: Wikimedia)

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Ditte van Dulmen Krumpelman, eindredactie: Nienke Smit, beeldredactie: Joris Bruins