Geest van Spinoza ontbreekt in beeldverhaal

Gepubliceerd op: 30 december 2011, auteur: Mikko Kuiper

‘Hoe meer kennis de menselijke geest bezit, en dus ook God meer bemint, des te minder kwalijk wordt de dood’. Dat zijn de laatste woorden van Baruch Spinoza (1632-1677). Althans, in De Lens van Spinoza, een graphic novel over deze rationalist.

De graphic novel, het volwassen broertje van het stripverhaal, is de laatste jaren uitgegroeid tot een populair medium. In die opmars is ook dit boek van Jaron Beekes te plaatsen. Het is een biografische introductie op het werk en leven van deze in Amsterdam geboren Portugese Jood, aan de hand van enkele episodes tussen zijn jeugd, intellectuele volwassenwording en dood. Als introductie slaagt De Lens van Spinoza goeddeels, maar op andere, historisch interessante vlakken laat Beekes de mogelijkheden van het medium onbenut.

Wel mooi is de weergave van Spinoza’s leven. Het lukt Beekes een goed leesbaar verhaal neer te zetten dat de lezer in de zeventiende eeuw werpt en dat, door zijn dynamiek, niet snel verveelt. Tussen de dialogen over een rationele benadering van god en de natuur krijgen we vlagen mee van zijn persoonlijke leven en neemt Beekes af en toe de tijd om alleen zijn tekentalent te laten zien. En deze aanpak werkt. De stukken zonder tekst bieden de lezer de mogelijkheden even te reflecteren.

Het slijpen van lenzen en ideeën
Het boek zou dan ook uitstekend dienst kunnen doen als introductie op Spinoza. Op redelijk overtuigende wijze zien we onder meer hoe Spinoza lenzen en ideeën slijpt, uit de Joodse gemeenschap wordt verbannen vanwege die ideeën en een aanslag overleeft. Zo groeit hij, aldus dit boek, uit tot ‘een onmisbare voorloper op de verlichting’, die het beminnen van god en kennis gelijkschakelt en als een soort liberaal avant la lettre door het leven wandelt.

Daar zit echter ook het pijnpunt van De Lens van Spinoza. Het is niet eerlijk een graphic novel te beoordelen op de merites van historische literatuur, maar het kan geen kwaad om je als tekenaar te verdiepen in het bestaande historische en filosofische discours. Er is namelijk veel discussie over de invloed en de ideeën van Spinoza. Tegenover de weergave van Beekes kan een visie geplaatst worden, waarin Spinoza een elitair denker was die niet zozeer voor vrijheid van religie en meningsuiting vocht, maar vond dat alleen de intellectuele elite vrij moest kunnen ‘filosoferen’ en de staat maar één godsdienst moest toestaan.

Onbenutte mogelijkheden
Natuurlijk kan Beekes tot de andere visie zijn gekomen, maar daar staat niks over in zijn vrij summiere verantwoording. En helaas verklaart hij dat hij voor een simpele weergave van het rampjaar 1672 gebruik heeft gemaakt van een voor kinderen gemaakte en dus al sterk gesimplificeerde getekende samenvatting van de vaderlandse geschiedenis: Van Nul tot Nu. En waarom geen literatuurlijst? Het antwoord zou kunnen zijn dat Beekes geen historicus is. Maar verschillende titels hebben bewezen dat historisch besef weldegelijk geïntegreerd kan worden in de graphic novel: zoals Art Spiegelmans Maus of Tardi’s Loopgravenoorlog.

Dat het boek diepgang mist, ligt dus niet aan het medium. Er was meer mogelijk, en zeker omdat De Lens van Spinoza als introductie slaagt, is dat jammer. Het geheel blijft door de historische gebreken en niet te achterhalen filosofische claims vrij oppervlakkig. Daar staat tegenover dat Beekes een goed leesbare, meestal mooi getekende (hier en daar lijken tekeningen wat snel zijn afgemaakt) graphic novel aflevert, die een geloofwaardig beeld geeft van de wereld buiten Spinoza’s ideeën. Geheel in de geest van Spinoza had het allemaal echter wat kritischer gemogen.



►De Lens van Spinoza, Jaron Beekes, Oog en Blik/De Bezige Bij, 2011.


Fragment uit De Lens van Spinoza

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Mikko Kuiper, eindredacteur: Nienke Smit, beeldredactie: Joris Bruins