Amsterdam: een metropool in zakformaat

Gepubliceerd op: 11 januari 2012, auteur: Martin Deinum

Onze hoofdstad kent een bewogen verleden van meer dan 800 jaar. Die geschiedenis is helder uiteengezet in een prachtig geïllustreerd werk, Amsterdam een geschiedenis, geschreven door historicus Peter Jan Knegtmans.

Tussen 2004 en 2007 verscheen bij uitgeverij Boom de vierdelige serie Geschiedenis van Amsterdam. Een enorm naslagwerk van vijf delen en bijna drieduizend pagina’s. Daarin deden maar liefst 42 auteurs de complete geschiedenis van Amsterdam uitgebreid uit de doeken. Maar wie heeft zin en tijd om zo’n gigantisch werk te lezen?

Gelukkig is deze reeks nu bewerkt tot een beknoptere uitgave voor een breed publiek, geschreven door historicus Peter Jan Knegtmans: Amsterdam een geschiedenis.

Ontstaan
Het boek begint bij het ontstaan van een klein nederzettinkje aan de monding van het IJ en de rivier de Amstel, in een zompig veenmoeras. In de omgeving van wat nu de Kalverstraat, Nieuwendijk, Dam en Damrak is, zijn de oudste sporen van bewoning teruggevonden, uit het einde van de 12e eeuw. Een klein, onbeduidend plaatsje was het, niet gelegen langs een belangrijke route of op een strategische plaats.

Succes
Het Mirakel van Amsterdam in 1345 zorgt er voor dat Amsterdam een bedevaartsoord wordt. De economische vooruitgang in de 15e eeuw zorgt daarna voor een snellere groei dan bij andere Hollandse steden het geval was. De val van Antwerpen in 1585 en de stroom vluchtelingen uit het zuiden die dit met zich meebrengt is de echte motor achter het grote succes. In de ‘Gouden’ 17e eeuw bereikt de stad haar hoogtepunt qua rijkdom en cultuur. De grachtengordel wordt voor het grootste deel in die tijd gebouwd.

De 18e eeuw is een tijd van neergang, waarna eind 19e eeuw de stad weer opleeft en voor een groot deel haar huidige aanzicht krijgt. Het Centraal Station, Rijksmuseum, Concertgebouw, Artis en het Vondelpark worden dan aangelegd. In de 20e eeuw eist de ‘metropool in zakformaat’, zoals Amsterdam in het laatste hoofdstuk wordt genoemd, een hoofdrol op in de culturele veranderingen die vanaf de jaren ’60 optreden.

Eigenzinnig bestuur
Een rode draad door de geschiedenis van de stad is het eigenzinnige gedrag van het stadsbestuur, dat geen inmenging in haar zaken wenst door stadhouders of andere hogere machthebbers. Knegtmans haalt een mooi citaat aan van de reactie van toenmalig burgemeester Elias op het verlies aan autonomie dat de stad rond 1813 leed. De kersverse koning Willem I trok allerlei bevoegdheden naar de staat toe. ‘Maar mijn Heer’, zou Elias tegen een minister hebben gezegd, ‘op die wijze is ’t onmogelijk te regeeren.’ Waarop de minister antwoordde: “Dat is ook volstrekt de intentie niet. Al wat men van u vergt, is te besturen.’

Opzet
De opzet om een handzaam boek te schrijven, bestemd voor een breed publiek, is geslaagd. Amsterdam een geschiedenis is vlot en duidelijk geschreven, met iets meer dan 400 pagina’s niet té dik, maar toch omvangrijk genoeg om compleet te zijn. Bovendien nemen oude prenten, tekeningen, schilderijen en foto’s circa een kwart van het boek in beslag.

Beginnend in de vroege middeleeuwen en eindigend bij de huidige tijd komen alle belangrijke gebeurtenissen uit de geschiedenis van Amsterdam chronologisch aan bod. Het boek verhaalt vooral over de politieke, economische en maatschappelijke ontwikkelingen. Doordat de stad zo verweven is met de geschiedenis van het land vertelt het boek en passant ook het verhaal van de vaderlandse geschiedenis. De opstand tegen het Spaanse rijk, de bestandstwisten, het Rampjaar, de Franse tijd, de instelling van de monarchie en de twee wereldoorlogen komen allemaal aan bod.

Naast de grote lijnen krijgen verschillende onderwerpen extra aandacht, zoals: feesten en processies in de middeleeuwen, het bestuur van de stad, de ‘bijltjes’ uit de 18e eeuw, de totstandkoming van de Universiteit van Amsterdam en het uitgaansleven aan het begin van de 20e eeuw.

Minpuntje
Eén heel klein puntje van kritiek: de stad gaat niet echt leven in dit boek. Het blijft op het niveau van de grote gebeurtenissen en ontwikkelingen, die redelijk onpersoonlijk worden beschreven. Een echt sfeervolle beschrijving van de stad, zoals die wel in Geert Maks klassieker Een kleine geschiedenis van Amsterdam gegeven wordt, vind je niet in Amsterdam een geschiedenis.

Oordeel
Het overall oordeel kan echter zijn dat Amsterdam een geschiedenis absoluut de moeite waard is om aan te schaffen. De liefhebber van Amsterdam vindt in dit boek een compleet, helder geschreven en prachtig geïllustreerd overzicht van de historie van zijn stad.



►Amsterdam een geschiedenis (2011), Peter Jan Knegtmans, uitgeverij Boom


Het Rokin halverwege de 19e eeuw gezien richting het Spui. Lithografie van Willem Hekking

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Martin Deinum, eindredactie: Helm Horsten, afbeeldingen Wikimedia en Uitgeverij Boom