Nieuw licht op de duistere Middeleeuwen

Gepubliceerd op: 2 januari 2012, auteur: Helm Horsten

De dichter Petrarca sprak van een duistere Middentijd. Pas in de late 18e eeuw werd het beeld van de Middeleeuwen positiever. Peter Raedts laat in De ontdekking van de Middeleeuwen zien hoe de beeldvorming over dit tijdperk steeds weer veranderde.

Wie een goed overzicht van de geschiedenis van de Middeleeuwen zoekt, is bij De ontdekking van de Middeleeuwen. Geschiedenis van een illusie van de Nijmeegse hoogleraar Peter Raedts niet aan het goede adres. Dit boek gaat namelijk maar heel indirect over de Middeleeuwen. Wat biedt het wel? Het schetst een geschiedenis van de geschiedbeleving over die periode. Een uiterst boeiend verhaal, zo blijkt, dat loopt van Francesco Petrarca (1304 – 1374) in de 14e eeuw tot de huidige re-enactment games en historische films als Braveheart (1995).

Kijken in de afgrond
De 14e-eeuwse dichter Petrarca was één van de eersten die duidelijk onderscheid maakte tussen het heden en verleden. Hij zag geschiedenis niet meer zoals voorheen als een continuüm, waarin alles even interessant was omdat het allemaal in Gods heilsplan paste. Hij benoemde een breekpunt in de geschiedenis. Na de gouden tijd van de klassieken was de wereld volgens hem in een barbaarse, smerige middentijd van duisternis beland, die voortduurde tot aan zijn eigen tijd. De latere humanisten uit de Renaissance en geleerden uit de Verlichting namen dat beeld over. Zij zagen, terugkijkend in de tijd, een gapende afgrond achter zich: de Middeleeuwen, die hen scheidden van de hen bewonderde klassieke Oudheid.

Zoektocht naar eigenheid
In de loop der tijd verloren de klassieken echter aan gezag door nieuwe kennis op wetenschappelijk gebied en de ontdekkingsreizen, laat Raedts zien. Daarnaast boden de klassieke auteurs voor de noordelijke landen geen bron van inspiratie meer. In een tijd waarin de nationale staten opkwamen, ging men op zoek naar de wortels van het eigen volk en de eigen natie. Doordat van de bewoners van het noorden, met een enkele uitzondering als de Bataven bij Tacitus (ca. 56-117 n.Chr.), nauwelijks een spoor terug te vinden was in de klassieke literatuur, moest men elders gaan zoeken en kwam men uit bij de Middeleeuwen.

De terughoudendheid ten aanzien van de Middeleeuwen bleef lange tijd bestaan. Pas vanaf het midden van de 18e eeuw werden de Middeleeuwen populairder. In de Romantiek bereikte de waardering voor de Middeleeuwen een hoogtepunt. Eigenheid, authenticiteit en gemeenschapszin waren elementen die men terugzag in de Middeleeuwen. Deze stonden sterk onder druk in een tijd van rationalisering en individualisering, de idealen van de Verlichting die uiteindelijk uitmondden in revolutie. 

Raedts richt zijn aandacht in het boek vooral op de veranderende beleving van de Middeleeuwen in Engeland, Frankrijk, Duitsland en Nederland. Nederland vormt in dat rijtje een uitzondering, omdat hier, in plaats van de Middeleeuwen, veel meer de Republiek van de Gouden Eeuw het leidend voorbeeld werd voor latere generaties.

Uit de gratie
Het zwaartepunt van het boek ligt op de periode 1750-1900. De 20e eeuw komt er wat bekaaid van af. Raedts constateert dat de grote verhalen over de Middeleeuwen vooral door de Tweede Wereldoorlog ernstig in diskrediet zijn geraakt. Zij kunnen, in tegenstelling tot de Oudheid, niet meer tot inspiratie dienen voor het bepalen van de identiteit van Europese volkeren en hun plaats in de wereld. Het is jammer dat Raedts in zijn boek niet dieper ingaat op de vraag hoe met name nazi-Duitsland door het verheerlijken van waarden als raszuiverheid, zelfopoffering en moed het imago van de Middeleeuwen de das om heeft gedaan.

Vreemde Middeleeuwen
De ontdekking van de Middeleeuwen biedt een gedegen wetenschappelijk-historische verhandeling. Voor veel geïnteresseerde leken zal het boek waarschijnlijk op plaatsen wat te gedetailleerd zijn om te kunnen blijven boeien.

Naast het verhaal van de veranderende beeldvorming door de tijd heen, kent het boek ook meer theoretisch-historiografische delen. Raedts wil ons ervan overtuigen dat de Middeleeuwen meer dan ieder ander tijdperk voor ons vreemd zijn geworden. Tevens wil hij laten zien hoe historici daarmee om moeten gaan. Verder stelt hij een nieuwe indeling in drie perioden voor: vóór 1000 de Oudheid, van 1000 tot 1800 de Middeleeuwen, na 1800 de moderne tijd. Voor deze nieuwe markering van die laatste periode valt best wat te zeggen, al gaat die wel voorbij aan een aantal significante ontwikkelingen vanaf 1450. Zo blijft de vraag of de ‘oude’ Middeleeuwen hierdoor serieus minder vreemd voor ons zullen voelen.



► De ontdekking van de Middeleeuwen. Geschiedenis van een illusie (2011), Peter Raedts, Wereldbibliotheek.



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Helm Horsten, eindredactie: Marleen Boeve, beeldredactie: Jeanny Smeets, foto's Wikimedia