De killer apps van de Westerse beschaving

Gepubliceerd op: 6 januari 2012, auteur: Patrick Bek

Geschiedschrijver Niall Ferguson beschrijft in zijn nieuwste werk hoe Europa in 500 jaar tijd de wereld veroverde. Maar hoe kon het dat de primitieve Europese beschaving rond 1500 het superieure China voorbij streefde? En hoe kunnen wij de hernieuwde Chinese opmars een halt toeroepen?


Hoewel Ferguson die laatste vraag niet beantwoord, drukt hij de lezer wel een boodschap op het hart: de westerse beschaving moet haar eigenwaarde hervinden. Beschaving: het Westen en de Rest (2011) is dan ook te lezen als een historisch promotieverhaal voor de westerse wereldheerschappij.

De Europese machtsovername
Rond 1500 was Europa onderontwikkeld en onbeschaafd vergeleken met het Chinese keizerrijk. Zo voeren de Chinezen met behulp van navigatie-instrumenten al langs de kusten van Oost-Afrika, terwijl Europese zeevaarders de eigen kustlijnen nog probeerden te verkennen. China beheerste de wereldhandel en de Chinese vloot onder admiraal Zheng He was ongeëvenaard in omvang en kracht. Toch wisten de Europeanen deze machtspositie rond 1500 over te nemen. Ferguson vraagt zich af hoe het Westen de Rest toen wist te overtroeven. Hij is zich bewust van de indrukwekkende historiografie over dit onderwerp en laat deze bronnen dan ook niet onbelicht.

Al in de vroege 18e eeuw bogen niet-westerse historici zich over de machtsverschuiving richting het barbaarse Westen. De wedijver tussen de Europeanen en de Ottomanen had namelijk een wending genomen. Waar het Ottomaanse Rijk voorheen superieur was, verslapte het door zowel binnen- als buitenlandse invloeden. In 1731 vroeg de Ottomaanse schrijver Ibrahim Müteferrika (1674-1745) zich af hoe de christelijke naties in staat waren de eens zegevierende Ottomaanse legers te verslaan. Maar ook in andere niet-westerse rijken werd deze vraag gesteld. Zo vroeg de Abbessinische prins Rasselas zijn hoffilosoof Imlac waarom de Europeanen machtiger zijn waren zij. Hoewel Rasselas’ vraag afkomstig is uit een fictief werk van de Engelse lexicograaf Samuel Johnson (1709-1784), is het volgens Ferguson een vraag van formaat. Want hoe kon het zo zijn dat het eens zo machtige Abessinische rijk afbrokkelde, terwijl de onderontwikkelde Europese staten floreerden als nooit tevoren?

Europese killer applications
Ferguson zoekt het antwoord op Rasselas’ vraag in de zogenaamde killer applications van Europa. Deze term heeft hij ontleend aan de informatica en hij beschrijft hiermee zes unieke Europese eigenschappen. Door toepassing van deze killer apps wist Europa de macht in het wereldsysteem over te nemen. Zo was Europa uniek door (1) de felle concurrentie tussen zowel staten als standen; (2) de omarming van de natuurwetenschappen; (3) de protestantse arbeidsethos; (4) het eigendomsrecht; (5) de ontwikkeling van nieuwe medicijnen en (6) het principe van vrije marktwerking.

Deze eigenschappen vormden opzichzelfstaande impulsen voor ontwikkeling en vooruitgang. Maar volgens Ferguson was er ook sprake van een wisselwerking tussen deze applicaties. Zo versterkte onderlinge concurrentie tussen staten de drang om overzeese gebieden te ontdekken. De 19e-eeuwse wedloop om Afrikaanse grondgebieden was hier een uiting van. Dergelijke wedlopen leidden vervolgens weer tot het fabriceren van medicijnen tegen infectieziekten en het uitvinden van nieuw wapentuig. Deze wisselwerking vond elders in de wereld niet plaats en maakte Europa tot een uniek continent.

Verlies Westerse eigenwaarde
Ferguson benadrukt niet voor niets Europa’s unieke eigenschappen. Beschaving kan gelezen worden als een betoog voor Westerse wereldheerschappij. In zijn conclusie trekt hij dan ook fel van leer tegen het pessimisme dat de Westerse wereld in haar greep houdt. Volgens hem hebben westerlingen hun eigenwaarde verloren. Oorzaken hiervan vindt hij in de collectieve herinnering aan de gruwelen van de 20e eeuw en het bedreigende vooruitzicht van de opkomende economieën in Azië. Westerlingen zijn vergeten welke grootse prestaties zij de afgelopen 500 jaar hebben geleverd. En dat is een groot cultureel verlies volgens Ferguson. Westerlingen moeten hun idealen en kwaliteiten weer leren omarmen. Dit boek is daarvan slechts een begin.

Eurocentrische bril
Beschaving is een goed doordacht en vlot geschreven relaas van 500 jaar wereldgeschiedenis. Ferguson’s laagdrempelige gebruik van bronnen en definities maken dit boek leesbaar voor een breder publiek. Hoewel dit een gave op zich is, laat hij toch een aantal steken vallen. Zo schept hij weinig ruimte voor eigen interpretatie en geeft hij een gekleurd beeld van de historische loop der omstandigheden.

De ondertitel Het Westen en de Rest spreekt boekdelen: Ferguson kijkt door een eurocentrische en neoconservatieve bril naar de geschiedenis en de toekomst van onze wereld. Hij lijkt Imlac’s antwoord op Rasselas’ vraag dan ook te zien als een legitiem argument voor Westerse wereldheerschappij: ‘Ze zijn machtiger, Heer, omdat ze wijzer zijn en kennis zal altijd domineren over onwetendheid.’



► Beschaving: het Westen en de Rest (2011), Niall Ferguson, Uitgeverij Contact



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Patrick Bek, eindredactie: Ditte van Dulmen, beeldredactie: Wouter Groot, foto's: Uitgeverij Contact, Wikimedia.org en YouTube.com