Prachtige cartografie over Nederlandse geschiedenis

Gepubliceerd op: 18 januari 2012, auteur: Enne Koops

De Bosatlas van de Geschiedenis van Nederland is een titanenproject van meer dan 1500 kaarten en afbeeldingen, verdeeld over 576 pagina’s, over het verleden van De Lage Landen. Het werk geeft visueel en inhoudelijk een beeld van de Nederlandse geschiedenis, van de Prehistorie tot heden. Hoe waardevol is deze atlas?

De atlas is niet het eerste over het Nederlandse verleden. Bekende voorgangers zijn de Atlas van de Nederlandse geschiedenis (2003) van Liek Mulder, de vierdelige Grote Historische Atlas van Nederland uit 1990 van Wolters-Noordhoff en de negentiendelige Geschiedkundige Atlas van Nederland (1913-1938) door Anton Albert Beekman. Wat onderscheidt dit werk van zijn voorgangers?

Wat deze nieuwste historische Bosatlas aan extra’s biedt vergeleken met zijn voorgangers, is de optelsom van drie kwaliteiten: compactheid, visuele sensatie en diversiteit. De atlas vormt één handzaam geheel, waarin fraaie kaarten en plattegronden worden afgewisseld met illustraties, tabellen, grafieken en cirkeldiagrammen. Het geheel is voorzien van begeleidende teksten die vooral de kern van een historische periode of gebeurtenis weergeven.

Heldere indeling
Je vingers aflikken, dat is wat je doet bij het doorbladeren van deze historische atlas. Veertien hoofdstukken met prachtige illustratiemateriaal loodsen de lezer door de Nederlandse geschiedenis. De kaarten zijn helder ingedeeld. Elk hoofdstuk begint met een historisch overzicht ’in vogelvlucht‘, gevolgd door een overzichtelijke thematische tijdbalk. Deze chronologie plaatst de Nederlandse geschiedenis telkens in de context van de wereldgeschiedenis.

Daarna volgen drie of vier paragrafen waarin politiek, economie, religie en/of cultuur aan bod komen. De laatste paragraaf van elk hoofdstuk laat zien wat er nog te vinden is aan cultureel erfgoed van de betreffende periode. De atlas sluit af met doeltreffende registers van trefwoorden (inclusief plaatsnamen) en persoonsnamen.

Vooruitgang in beeld
De gedeelten over de Verenigde Oost-Indische Compagnie en West-Indische Compagnie zijn pareltjes. Ze zijn boeiend om te lezen en bieden nuttig illustratiemateriaal voor het onderwijs, zoals statistieken over slavenhandel, winst- en verliesmarges, salarissen van het WIC-personeel, enzovoort. Jammer is in dit gedeelte dat regionaal-historische kaarten van de belangrijkste Nederlandse kolonies náást Nederlands-Indië ontbreken, specifiek over Nieuw-Nederland, Australië en Suriname.

Bijzonder fraai zijn de kaarten over de explosieve groei van de Nederlandse infrastructuur tussen 1840 en 1914. Hier is te zien hoe de sterke toename van kanalen, het spoorwegnetwerk en de telefonie de eenwording van Nederland mede heeft gestimuleerd. Het voordeel van kaarten als deze is dat je in één oogopslag een historische ontwikkeling ziet, zonder dat daarvoor hele boeken doorgeworsteld moeten worden. Een andere kaart laat zien hoe radio- en televisiezenders zich in de afgelopen vijftig jaar ontwikkeld hebben. Hier valt met name de explosieve groei op van commerciële zenders in de jaren 1980 en 1990.

Er is nog veel meer indrukwekkends te vinden in deze atlas, zoals een handig overzicht van de archeologische en geologische tijdvakken uit de Prehistorie of een kaart over de verspreiding van de moderne devotie in Nederland rond 1400. Verder prachtig materiaal over de troepenbewegingen tijdens de Opstand (1568-1648) en een mooi overzicht van de mobilisatie van het Nederlandse leger tijdens de oorlogsjaren 1914-1918.

Een cd-rom met digitale kaarten – ten dienste van doeltreffend gebruik in het onderwijs – had deze historische atlas compleet gemaakt. Misschien is het een goed idee om bij een volgende versie wél een cd-rom te voegen.


Verder klopt de informatie in De Bosatlas van de Geschiedenis van Nederland niet altijd. Zo verliet Nederland Indonesië niet in 1945, maar in 1949. En de “wederopbouw” periodiseren van 1945 tot 1960 is best discutabel. Immers, al vanaf begin jaren 1950 treedt het economisch herstel in Nederland krachtig op.

De Bosatlas van de Geschiedenis van Nederland laat historisch geïnteresseerden volop genieten. Niet alleen is deze atlas een prachtig cartografisch hoogstandje, los daarvan valt hij goed te gebruiken in het (voortgezet) onderwijs.


►Bosatlas van de geschiedenis van Nederland (2011), Noordhoff



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Enne Koops, eindredactie: Nienke Smit, beeldredactie: Freya de Klerk