De pausen: geschiedenis van helden en schurken

Gepubliceerd op: 20 januari 2012, auteur: Enne Koops

De historicus John Julius Norwich schetst in De pausen de levensgeschiedenis van de ongeveer zestig belangrijkste pausen van nul tot nu. Het boek heeft niet de pretentie wetenschappelijk te zijn en is dan ook doordrenkt van smeuïge details en sappige verhalen. Maar boeiend is het van begin tot eind.

Naast smeuïge verhalen heeft Norwich eveneens oog voor de betekenis die de pausen hebben gehad voor de ontwikkeling van kunst en cultuur in Rome. Zijn boek valt daardoor ook te lezen als een alternatieve geschiedenis van Italië. In het boek voert vooral het excentrieke de boventoon, zonder dat de toon vervelend wordt of de auteur de draad van zijn verhaal kwijtraakt.

Johanna of Johannus?
In de Middeleeuwen liepen naar verhouding de meest excentrieke pausen rond. Een van de opmerkelijkste Roomse kerkleiders uit de geschiedenis is de vermeende Engelse pausin Johanna. Volgens de mythische overlevering is ze zo geniaal, dat ze op wetenschappelijk gebied en qua kennis iedereen in haar omgeving de baas is. In 855 wordt ze vanwege haar talenten als “Johannes” unaniem verkozen om de Heilige Stoel de bestijgen. Dat ze een vrouw is, ontgaat op dat moment blijkbaar iedereen. Het verhaal – dat in 1972 met Pope Joan en in 2009 met Die Päpstin is verfilmd – wordt echter nog sterker. Als paus zou ze zwanger zijn geraakt van haar vriend en tijdens een processie in 857 bevalt ze, midden op straat, in een steegje in Rome. Een doldrieste menigte stort zich op de pausin en vermoordt haar.

De mythe krijgt in latere eeuwen nog enkele staartjes. Zo vormt pausin Johanna (ook wel Agnes genoemd) in het begin van de 15e eeuw voor de Hongaarse kerkhervormer Johannes Hus een ‘heerlijke stok om de Rooms-Katholieke Kerk mee te slaan’. Voorts schijnt sinds het incident met Johanna lange tijd een chaise percée in het Vaticaan te hebben gestaan. Dat is een stoel met een gat in de zitting, zodat een jonge geestelijke altijd kan controleren of de paus wel echt een man is.

Er zijn nog steeds mensen in de Rooms-Katholieke Kerk die het verhaal van pausin Johanna geloven. Alles bijeen stelt Norwich echter terecht dat het hier een legende betreft.

Theologische practical joke
Meer bijzondere anekdotes passeren in De pausen de revue. Erg grappig is het verhaal van de grote Byzantijnse geleerde Photius. Deze ongeneeslijke grappenmaker houdt voortdurend Ignatius, de patriarch van Constantinopel, voor de gek en bedenkt daarbij de raarste fratsen. Hij maakte de ‘enige echt geslaagde theologische practical joke uit de geschiedenis’, aldus Norwich. Photius doet dit door zelf een dwaalleer te bedenken (de mens heeft twee zielen: een dwaalziel en een onfeilbare ziel) en die in de hoogste geledingen van Constantinopel te verkondigen, waarbij iedereen hem gelooft (incluis Igantius). Vervolgens stelt Ignatius deze leer verplicht, waarop Photius vertelt dat het om een zelfbedachte “dwaalleer” gaat en Ignatius met het schaamrood op de kaken zijn aankondiging weer officieel ongedaan moet maken.

Soapachtig
En zo komen we talloze soapachtige levensgeschiedenissen tegen in Norwichs vlot leesbare boek. Ze gaan over pausen met de mooiste minnaressen en over pausen die hun tegenstanders (rond 1000) op de meest wrede manieren uitschakelen. Bijvoorbeeld door ze de ogen uit te steken, en naakt en omgekeerd vast te binden op een ezel. Ook wordt er smakelijk verteld over pausen die zich schuldig maken aan simonie, diefstal en corruptie.

Positieve verhalen zijn minder prominent in het boek aanwezig, maar maken wel indruk. Zo was keizer Constantijn de Grote volgens de auteur een van de invloedrijkste mensen die ooit hebben geleefd, ‘met uitzondering van Jezus Christus, Mohammed en Boeddha’. Tussen 310 en 330 verkoos hij het christendom tot de officiële godsdienst van het Romeinse Rijk. Ook verplaatste hij de hoofdstad van het christendom van Rome naar Constantinopel en voerde hij religievrijheid in via het Edict van Milaan.

Besluit
Al met al leest het boek van Norwich, dat niet pretendeert om wetenschappelijk te zijn, als een trein. Norwich is een meesterverteller die van begin tot eind weet te boeien. Fraai is verder dat zijn boek niet alleen een religieuze geschiedenis biedt van het katholicisme, maar ook gedeeltelijk een politiek-culturele geschiedenis van Italië, vooral van de Oudheid en de Middeleeuwen.

Helemaal op het eind van het boek slaat de auteur de plank toch nog mis. Norwich eindigt met de vreemde stelling dat de huidige Rooms-Katholieke Kerk misschien wel meer floreert dan ooit tevoren. ”Als Sint-Petrus de Kerk nu zou zien, zou hij er beslist trots op zijn’, aldus Norwich. Deze uitspraak is niet alleen wat speculatief, maar ook twijfelachtig gezien het recent naar buiten gekomen kindermisbruik binnen rooms-katholieke parochies.

Dit neemt niet weg dat dit boek een aanrader is voor lezers die in religie, politiek of cultuur zijn geïnteresseerd.



► De pausen. Een geschiedenis (2011), John Julius Norwich, Bert Bakker



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Enne Koops, eindredactie: Nienke Smit, beeldredactie: Kim Vlietman, foto's: wikimedia en uitgeverij Bert Bakker