Een boek als ideologische ziekte

Gepubliceerd op: 2 februari 2012, auteur: Rowan Huiskes

Mein Kampf of het Rode Boekje zijn bekende ‘gevaarlijke’ boeken. Maar ook Germania, van de Romeinse auteur Tacitus, valt in dit rijtje. Christopher Krebs laat overtuigend zien dat dit het gevolg is van het misbruik van het werk door de eeuwen heen.

Krebs is associate professor klassieke talen aan Harvard University. In Het Gevaarlijke Boek stelt hij dat een idee als een virus is, dat zich vermenigvuldigt en aanpast aan de tijdsgeest. Hij kijkt op welke manier het onooglijke werkje Germania – bestaande uit slechts 30 pagina’s, oorspronkelijk zonder titel en voorwoord – een fundament legde onder het racistische denken over het Duits-zijn. Met als gevolg de grootste uitwas van dit denken tijdens het nazi-regime. Geen wonder dat de historicus Momigliano het werk plaatst op de lijst van ‘de honderd gevaarlijkste boeken die ooit geschreven zijn’. 

Tacitus
Hoewel hij waarschijnlijk zelf nooit voet in Germanië heeft gezet, schreef hij er in 98 wel een een klein boek over. Het heet voluit: De origine et situ Germanorum, kortweg: Germania. Zonder dat hij de intentie had, heeft het werk een hoofdrol gespeeld in het denken over het Duitse verleden door de eeuwen heen. De meest geciteerde passage uit zijn werk, die door de nazi-ideologie een wrange bijsmaak heeft gekregen, is de volgende:

“De volkeren in Germanië, niet bevlekt door huwelijken met andere volkeren, bestaan als een bepaald, onvervalst volk dat uitsluitend op zichzelf gelijkt. Ten gevolge daarvan hebben ze allemaal dezelfde uiterlijke verschijning […..]: trotse blauwe ogen, lichtbruin haar, groot lijf”.

Ideologisch misbruik
Het kleine werkje leek in eerste instantie een kort leven beschoren. Met het aanbreken van de Middeleeuwen verflauwde de aandacht voor antieke auteurs, waardoor Germania was overgeleverd aan de tand des tijds. Pas in 1425 dook er een kopie van het werk op in een Duits klooster, tijdens de herwaardering van klassieke auteurs door humanisten.

Hierna heeft het werk kunnen overleven doordat het diende als basis voor nationalistische sentimenten. Passages uit het werk werden namelijk overgenomen om ideeën over het Duitse verleden te onderbouwen. Het multi-interpretabele karakter van het werk heeft hieraan bijgedragen.

Een mooi voorbeeld van het ‘ideologisch misbruik’ van Germania is de volgende. Enea Silvio Piccolomini (1405-1464) wenste Paus te worden, maar had daar de steun van de ‘Duitsers’ voor nodig. Hij gebruikte Germania om een rechtstreeks verband te leggen tussen de Duitsers en de Germanen. Het grote verschil tussen die twee was dat de Duitsers door het geloof in de loop der eeuwen beschaafder waren geworden dan hun voorouders. Zijn tactiek had blijkbaar effect, want in 1458 werd hij tot paus Pius II benoemd. De interesse voor het werk, zij het voor ideologische doeleinden, heeft het gered van een roemloze aftocht.

Inheemse invloeden
Vanaf de 15e eeuw waardeerden de Duitsers de Romeinse invloed op de Germanen steeds minder. Bovendien zien we in die tijd een herwaardering van de Duitse taal, ten koste van het Latijn. De verzetsheld Arminius werd een ware cultheld, die werd afgezet tegen de decadente Romeinen.

In de 18e eeuw kwam hier het element van de antropo-geografische traditie bij: de Germanen zouden onder invloed van het strenge, noordelijke klimaat geworden zijn tot sterke krijgers. De focus verschoof naar de idee van een autarkische boerengemeenschap. Toen in 1871 het Duitse Rijk werd uitgeroepen, werd de Arische boerengemeenschap middelpunt van de Duitse ideologie. Hardwerkende, nobele boeren die hun land verdedigden, werd het ideaalbeeld.

Arisch ideaalbeeld
In het laatste hoofdstuk komt Krebs dan eindelijk terecht bij de invloed van Germania op het nazisme. Heinrich Himmler zag in het Germaanse verleden en Germania een vooraankondiging van de Arische krijgers, die hij binnen zijn SS wilde kweken. De passage over Germanen met blond haar en blauwe ogen werd het ideaalbeeld van de SS’er. Lichamelijke oefening stond hierbij hoog in het vaandel.

Himmler hoopte de oude kopie van het werk in handen te krijgen, hetgeen hem uiteindelijk niet gelukt is. Inmiddels ligt het werk veilig opgeslagen in een kluis in Italië, nadat het door waterschade eerder was aangetast.

Verwarrende ondertitel
De Nederlandse ondertitel De Germania en de opkomst van het nazisme zet lezers op het verkeerde been. Die verwacht een directe link van de Oudheid naar de twintigste eeuw. De originele ondertitel dekt de lading beter: Tacitus’ Germania from the Roman Empire to the Third Reich.

Inhoudelijk is het opvallend dat Krebs de invloed van andere documenten op het nazisme, zoals het werk van Darwin, grotendeels buiten beschouwing laat. En dat terwijl de nazi-ideologie uit vele bronnen was gevormd. Germania vormde mede de basis voor de Rassenwetten, maar was zeker niet het enige document. Het werk was dan ook sterker geweest wanneer de hoofdstukken over de Romeinse tijd en de Tweede Wereldoorlog meer aandacht hadden gekregen.

Historische detective
Het gevaarlijke boek leest weg als een historische detective. Krebs maakt indruk met grote feitenkennis, en hij neemt de lezer bij de hand op de schimmige reis van het werk door onder meer Duitsland en Italië. Hij weet als kundig historicus duidelijk te maken dat niet Germania zelf gevaarlijk is. Dat gevaar zit hem in het ideologische misbruik door de eeuwen heen.

 

► Het gevaarlijke boek – De Germania en de opkomst van het nazisme (2011), Christopher Krebs, uitgeverij Spectrum

Verder kijken en lezen:
► De Germania van Tacitus is ook online te lezen  



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Rowan Huiskes, eindredactie: Peter Passenier, beeldredactie: Wouter Groot. Foto's: Wikimedia en uitgeverij Spectrum.