Koninkrijk vol sloppen: vale gestalten revisited

Gepubliceerd op: 21 februari 2011, auteur: Helm Horsten

Rond 1900 leefden honderdduizenden Nederlanders in armoedige omstandigheden die meer leken op de tegenwoordige slums van metropolen in landen als India of Brazilië dan op het huidige Nederland. Auke van der Woud schetst een ontluisterend beeld van hun leefwereld.

“Ons beeld van de vaderlandse geschiedenis is in sommige opzichten te zacht en te zoet”, stelt de Groningse hoogleraar architectuur- en stedenbouwgeschiedenis Auke van der Woud in zijn boek Koninkrijk vol sloppen. Achterbuurten en vuil in de negentiende eeuw.

Wij kunnen ons nu niet goed meer voorstellen hoe de achterbuurten in onze steden er toen uitzagen. De sporen van het armetierige en vuile verleden van onze voorouders zijn ook moeilijk meer terug te vinden in het straatbeeld. De stegen met overbevolkte krotten, het vuil en de stank zijn verdwenen. “Alles wat aan armoede en vuil herinnerde, is operatief verwijderd, alle rimpels zijn strakgetrokken.” Er zal dus stevig aan het oppervlak moeten worden gekrabd voordat we ons een goed beeld kunnen vormen van deze achterbuurten.

De ‘onderwereld’
De feministe Helena Mercier, die zich inzette om de situatie in de volksbuurten van Amsterdam te verbeteren, benoemde de woonomgeving van de armen treffend met de term ‘onderwereld’. Zij doelde daarbij niet op de hoge criminaliteit maar refereerde aan voorstellingen van het dodenrijk. “Daar waarden vale gestalten rond, met bleke gezichten en holle ogen, en met uitgeteerde lijven.” Van der Woud zegt dan ook bijna waarschuwend over de zoektocht waarin hij ons voorgaat: “Het vraagt inspanning en misschien ook wel wat moed om het spoor terug te volgen”.

Op de grens van oud en nieuw
Van der Woud toont een laat 19e eeuws Nederland dat aan de ene kant hard aan het veranderen is, maar tegelijkertijd nog sterk trekken van het ‘oude’ vertoont. Op het gebied van bijvoorbeeld gezondheidszorg en vuilverwijdering leek de toestand nog erg op die van begin die eeuw. Zo was aderlating nog maar nauwelijks in de ban gedaan en was aandacht voor zaken als hygiëne en frisse lucht nog verre van algemeen geaccepteerd. Van een systeem van afgesloten rioleringen was nog geen sprake en afval en ontlasting werden op vuilhopen rond de huizen of in de grachten gestort.

Institutionele blindheid
Rond 1870 begon de bevolking hard te groeien. Het duurde daarna nog erg lang voordat de regering kwam met een landelijke aanpak van de armoede en gebrekkige gezondheidssituatie. Volgens Van der Woud had dat ten dele te maken met het statistische maatschappijbeeld dat gangbaar was. Iedere samenleving kende nu eenmaal een groep mensen die zwak en gebrekkig zijn, daar was weinig aan te doen.

Verder had het mislukken van de centralisatiepolitiek van Willem I ertoe geleid dat na de Grondwetsherziening van 1848 veel bevoegdheden werden overgeheveld naar de gemeenten, die niet of nauwelijks waren opgewassen tegen die problemen. Ook was er volgens Van der Woud vaak domweg sprake van institutionele blindheid. Een goede illustratie daarvan zijn de woorden van de Nijmeegse burgemeester in 1891 over de woonsituatie van de armen: “Het zijn natuurlijk geen paleizen, maar ik hoor er niet over klagen.”

Armoede op de kaart
Van der Woud laat zien hoe onder anderen cartografen, journalisten, ingenieurs en medici de armoedeproblematiek gaandeweg meer op de kaart wisten te zetten. Dat droeg eraan bij dat de aanhangers van een sociale politiek aan terrein wonnen. De sociale wetgeving van rond de eeuwwisseling werd in de loop van de 20e eeuw verder uitgebouwd. Daarnaast kwamen er verheffingsinitiatieven die moesten leiden tot niets minder dan een nieuw type mens. Toch duurde het nog een behoorlijke tijd voordat de omstandigheden van veel armen significant verbeterden en leefden er tot diep in 20e eeuw in Nederland mensen in krotten.

Geslaagd kijkje in een andere wereld
In Koninkrijk vol sloppen geeft Van der Woud een uitgebreide omschrijving van het leven in de achterbuurten en van de al dan niet succesvolle initiatieven die werden ontplooid om de leefomstandigheden van de armen te verbeteren. Daarbij maakt Van der Woud ook regelmatig vergelijkingen tussen de steden onderling en met de toestand in buitenlandse steden. Aspecten als de economische situatie, zorgen om de gezondheid, de afvalbergen en de gebrekkige sanitaire voorzieningen komen in de tien hoofdstukken ruimschoots aan bod. De hoofdstukken zijn onderverdeeld in korte blokken wat het boek een zekere vaart geeft.

Opvallend is de geringe aandacht voor klassenstrijd en opkomend socialisme. Van der Woud legt veeleer de nadruk op het werk van professionals als ingenieurs en medici en van voorvechters met een christelijke of liberale achtergrond. Het boek laat zien hoe ook hun werk een plaats op de voorgrond verdient.

In Koninkrijk vol sloppen slaagt Van der Woud er ruimschoots in de gorigheid en stank van de sloppen weer boven te halen. Zo krijgen we toch een kijkje in een wereld waar we ons maar bar weinig bij kunnen voorstellen.



►Koninkrijk vol sloppen. Achterbuurten en vuil in de negentiende eeuw, Auke van der Woud, Uitgeverij Prometheus

► Zie ook: Toen & Nu: de Amsterdamse jodenbuurt (artikel met foto's)

► Welk boek wint de Libris Geschiedenisprijs 2011? Lees alle recensies



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Helm Horsten