Duisternis in Duitsland: de RAF in twee boeken

Gepubliceerd op: 24 februari 2011, auteur: Enne Koops

Het is 14 mei 1970. In de universiteitsbibliotheek van Berlijn-Dahlem interviewt de linkse “Konkret”-journaliste Ulrike Meinhof de charismatische drop-out Andreas Baader. Baader zit gevangen wegens het stichten van brand in twee warenhuizen, maar mag in de bibliotheek geïnterviewd worden. Plotseling stormen meerdere personen de ruimte binnen. De bewakers worden overmeesterd en Baader, Meinhof en hun bevrijders weten te ontkomen.


Deze gebeurtenis markeert de geboorte van de Rote Armee Fraktion (RAF), ook wel de Baader-Meinhof Gruppe genoemd. Deze West-Duitse actiegroep laat zich inspireren door de ideeën van onder andere Marx, Lenin, Mao Zedong en Che Guevarra. Ze zijn tégen het kapitalisme, tégen de Vietnamoorlog, tégen de invloed van ex-nazi’s in de BRD en uiteraard vóór de revolutie van het proletariaat.

Extreem geweld schuwt de groep niet. Van 1970 tot 1993 – met een piek tijdens de donkere ‘Duitse herfst’ in 1977 – houdt de RAF West-Duitsland in zijn greep met moorden, ontvoeringen, bankovervallen en vliegtuigkapingen. Een bekend incident is de betrokkenheid van de RAF bij de dramatische Palestijnse gijzeling en moord op elf atleten tijdens de Olympische Spelen in München in 1972.

Twee boeken
Terrorisme is sinds 9/11 een actueel onderwerp. De afgelopen jaren is er op dit terrein dan ook veel literatuur verschenen, met de RAF als een van de dankbaarste onderwerpen. Zo publiceerde de literatuurwetenschapper Margreet den Buurman in 2008 het boek Duitse herfst. De Rote Armee Fraktion en in 2010 zag Ulrike Meinhof: de biografie van de Duitse politica Jutta Ditfurth het licht.

De Duitse herfst
Het overzichtswerk van Margreet den Buurman, Duitse herfst. De Rote Armee Fraktion, is een beknopte en uitstekende inleiding op de geschiedenis van de Rote Armee Fraktion. Veel nieuws brengt het, in vergelijking met het in 1986 verschenen boek Der Baader Meinhof Komplex van Stefan Aust, echter niet.

In vijf thematische hoofdstukken brengt Den Buurman kernachtig de dikwijls bloedige hoofdmomenten uit RAF-historie in kaart. In het eerste hoofdstuk schetst de auteur de context van het naoorlogse Duitsland, waar veel gezinnen zonder vaders opgroeiden, en de motieven bij het ontstaan van de RAF, zoals het Duitse NAVO-lidmaatschap vanaf 1955 en de aanwezigheid van West-Duitse troepen in Vietnam.

Vervolgens komen ‘de rebel’ Ulrike Meinhof en de ‘charismatische looser’ Andreas Baader aan bod, gevolgd door twee hoofdstukken over de geïsoleerde opsluiting van de RAF-leden in de gevangenis van Stuttgart-Stammheim en de ondergang van de eerst generatie in 1977 door collectieve zelfmoord.

Mislukte biografie
Ulrike Meinhof: de biografie, geschreven door Jutta Ditfurth, medeoprichtster van de Grünen, is daarentegen een regelrechte teleurstelling. In 34 ogenschijnlijk chronologisch geordende hoofdstukjes haalt ze allerlei feitjes en wetenswaardigheidjes naar voren. Dit duidt op speurzin, maar niet op selectiekwaliteit. De schrijfster wisselt voortdurend van perspectief, waarmee ze de lezer al snel kwijtraakt. Telkens onderbreekt Ditfurth haar betoog met disfunctionele alinea’s over de (inter)nationale constellatie. Deze herhaling gaat vervelen. En als je daarbij de fout maakt om – op pagina 198 – de historische “I have a dream”-speech van Martin Luther King te dateren in 1965 in plaats van 1963, zak je door het spreekwoordelijke ijs.

Ernstiger is dat de auteur, zelf links-geëngageerd, regelmatig laat doorschemeren sympathie te hebben voor Ulrike Meinhof en de RAF. Ook weet ze telkens precies te verwoorden wat Meinhof van binnen voelt. Dat lijkt me werk voor een psychiater, niet voor een biograaf.

Mythes
Ten slotte gaat Jutta Ditfurth nauwelijks in op het gerucht dat Ulrike Meinhof radicaliseerde omdat ze een ingrijpende operatie had ondergaan vanwege een tumor, vlak voor de geboorte van haar tweeling in 1962. Graag had de lezer deze kwestie ontkracht of bevestigd gezien met nieuwe argumenten, helemaal omdat de achterflap belooft dat Ditfurth “de mythes rond Ulrike Meinhof genadeloos doorprikt”.

Zoveel mythes prikt de auteur echter niet door. Of het moet zijn dat zij de geniale constatering doet dat de RAF niet op één datum is opgericht, maar door de naoorlogse situatie in Duitsland geleidelijk is ontstaan. Dit is echter geen revolutionaire vondst: historische gebeurtenissen en organisaties komen immers nooit zomaar uit de lucht vallen. Mijn vraag aan Ditfurth is dan ook of de Rote Armee Fraktion werkelijk de enige Duitse instantie was die ervan hield de zaken op te blazen.

► Besproken boeken: Duitse herfst. De Rote Armee Fraktion (2008) door Margreet den Buurman en Ulrike Meinhof: de biografie (2010) door Jutta Ditfurth.

 © Redactie GeschiedenisBeleven.nl/ auteur: Enne Koops