Europa's literaire helden ontmaskerd

Gepubliceerd op: 18 april 2011, auteur: Marleen Boeve

Haal zestien cultuurhelden uit de vergetelheid, mix hier geschiedenis, literatuur en mythologie doorheen, breng het geheel op smaak met een flinke hoeveelheid reisverslagen et voilà: het boek Macbeth heeft echt geleefd van historicus Pieter Steinz is geboren.

Don Juan, Koning Arthur, Robin Hood en Macbeth, zomaar wat namen die wij allemaal wel kennen uit films en boeken of als spreekwoorden. Lang niet iedereen weet echter hoe deze figuren in ons cultureel erfgoed zijn geraakt. We kennen ze wel, maar waarvan?

Pieter Steinz (1963) heeft met zijn boek Macbeth heeft echt geleefd deze vlagen van herkenning willen ombuigen naar erkenning. Daarvoor heeft hij zestien literaire ‘helden’ uitgekozen die volgens hem daadwerkelijk hebben bestaan. Dat zij door de eeuwen heen in verschillende landen bekende personages zijn geworden, maakt dat ze onherroepelijk verankerd zijn in onze gedeelde Europese cultuur.

In the picture
Om in het boek opgenomen te worden moesten de cultuurhelden voldoen aan een aantal criteria. Zo moesten zij uit Europa afkomstig zijn, niet enkel bekend zijn uit de geschiedenis – want dan bestaat er immers geen twijfel over de historiciteit – en vandaag de dag nog steeds hun geboortenaam dragen. Helaas leverden deze criteria geen uit Nederland afkomstige held op, maar wel zestien andere literaire bekendheden.

Queeste
Hoe maak je weer personen van deze literaire personages? Door naar de plaatsen te gaan die met hun namen verbonden worden. Zo volgde Steinz Robin Hood naar Sherwood Forest, Midden-Engeland, Tijl Uilenspiegel naar het Vlaamse Damme en het Duitse Braunschweig, en Pope Joan – de enige vrouwelijke paus ooit – naar Rome.

Tussen 2009 en 2011 werden enkele van deze reisverhalen in verkorte versies in de bijlage Boeken van NRC Handelsblad geplaatst. Deze en de verslagen van latere reizen zijn gebundeld in het boek Macbeth heeft echt geleefd. Het idee ontstond “uit een levenslange fascinatie voor Faust”, aldus Steinz. Hoewel elk verhaal op zichzelf staat, leest het boek als een historische reis. Dat komt omdat het begint bij de oudste held (Leonidas, 5e eeuw) en eindigt bij de jongste held (Baron van Münchhausen, 18e eeuw).

Toeristengemak
Hoe de erfgoedbeheerders ter plaatse omgaan met de sacrale monumentjes voor hun helden is veelal lachwekkend. Dit weet Steinz dan ook op zeer humoristische wijze over te brengen. In Roncesvalles schijnen bejaarde pelgrims in regenponcho’s een vaker voorkomend beeld te zijn, dan een geschiedenisfreak op zoek naar de echte ridder Roeland.

En in Roemenië hebben ze voor het toeristengemak een veel modieuzer kasteel tot slot Dracula gebombardeerd – het oog wil immers ook wat – waar menig vampierliefhebber naar huis kan gaan met een tas vol vampiertandjes. Leve de mythe, want dat is toch wat het meeste geld opbrengt in toeristenland. Zo kun je kitscherige beelden, zelf bedachte grafteksten of niet al te oude gebouwen met de helden verbinden, zonder dat iemand je tegenspreekt.

Ontmaskerd?
Heeft Steinz de echte historische personen uiteindelijk toch gevonden? Niet altijd. Over sommige van de in het boek opgenomen figuren is namelijk zo weinig bekend, dat Steinz zich tevreden heeft moeten stellen met minder betrouwbare bronnen. Dit is bijvoorbeeld het geval bij Sint-Brandaan, wiens heiligenleven pas drie eeuwen na zijn dood voor het eerst werd opgetekend. Ook blijkt Steinz zich niet altijd aan zijn criteria te hebben gehouden, want Siegfried is niet met zijn eigen naam de cultuurgeschiedenis ingegaan. Een ander klein kritiekpunt: vermijd als historicus toch alstublieft Wikipedia als primaire bron en vermeld deze absoluut niet in de literatuurlijst. Dit doet afbreuk aan de geloofwaardigheid van een stuk dat juist het opvoeren van kritisch bewijs voorop heeft staan!

Conclusie
Hoewel de twijfel over de historiciteit van enkele ‘helden’ niet weggenomen wordt, slaagt het boek uiteindelijk wel in zijn opzet: de genoemde helden worden weer meer dan slechts een naam of reputatie, al worden ze niet altijd geheel ontmaskerd. Bovendien is het boek geschreven in een prettig leesbare stijl, waarin humor de boventoon voert. De kaders, die de inhoud van de lopende tekst nog eens samenvatten, en passende illustraties geven het boek een overzichtelijke en aantrekkelijke uitstraling. Dit alles maakt Macbeth heeft echt geleefd tot een zeer onderhoudend boek.

► Macbeth heeft echt geleefd - Een reis door Europa in de voetsporen van 16 literaire helden, Pieter Steinz, Nieuw Amsterdam Uitgevers (maart 2011)

* Lees ook het artikel Dracula heeft echt geleefd, hij is nooit gestorven door Pieter Steinz.

©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Marleen Boeve, foto's Wikimedia en Nieuw Amsterdam