Feit en fictie in de film 300

Gepubliceerd op: 27 september 2011, auteur: Rowan Huiskes

De film 300, over de befaamde veldslag bij Thermopylae in 480 v.Chr., doet veel historici de tenen krommen. Verfilmd naar de gelijknamige graphic novel, staat de film vol met spectaculaire gevechten en groteske monsters. Toch is 300 ook weer niet helemaal uit de lucht gegrepen. Hoe goed hebben de filmmakers de geschiedenisboeken over deze slag gelezen?

De slag bij Thermopylae, gelegen in centraal-Griekenland, kent een lange voorgeschiedenis. De Perzische koning Darios (522-485 v.Chr.) had al eens geprobeerd om Griekenland onder de voet te lopen. Het verlies bij de slag bij Marathon (490 v.Chr.) zette de Perzische ambities voorlopig op een laag pitje. Darios’ zoon Xerxes (485-465 v.Chr.) viel Griekenland tien jaar later opnieuw binnen. Bij Thermopylae zag hij zich geconfronteerd met driehonderd standvastige Spartanen die zijn immense leger verbeten tegenstand boden.

De Spartanen hadden hun slagveld goed gekozen: de nauwe pas van Thermopylae maakte het de Perzen onmogelijk om ten volle van hun overweldigende meerderheid gebruik te maken.

300 tegen 2 miljoen
In 300 nemen ogenschijnlijk slechts driehonderd Spartaanse soldaten het op tegen de Perzen. In werkelijkheid bevonden zich ook ruim vijfduizend andere Griekse soldaten op het slagveld. In 300 spelen deze soldaten echter een bijrol en kunnen ze niet tippen aan de heldenmoed van de Spartanen. Anders dan de ontblote torso’s in de film, droegen de Spartanen overigens wel degelijk een wapenrusting. De filmmakers zijn bovendien vergeten dat tegelijkertijd de Perzische vloot slag leverde met een Griekse zeemacht bij de baai van Artemisium. Kortom,de Spartaanse koning Leonidas (488-480 v.Chr.) stond er niet alleen voor.

Wat vooral in het oog springt, is de numerieke ongelijkheid tussen beide strijdkrachten. Met deze weergave staan de filmmakers in een lange, historische traditie. Volgens sommige antieke bronnen waren de Perzen met meer dan twee miljoen soldaten, die hele rivieren leegdronken. Enkele tienduizenden – schattingen lopen uiteen van 70.000 tot 300.000 - is echter een meer realistische schatting van de Perzische troepenmacht.

Monsters
300 wordt bevolkt door flink wat monsters, de afzichtelijke Ephoren, misvormde Onsterfelijken, olifanten en neushoorns. Nu vochten deze dieren zeker niet mee in deze oorlog, maar de Onsterfelijken hebben echt bestaan. Zij vormden het elitekorps van de Perzische koning, bestaande uit 10.000 mannen. Omgekomen Onsterfelijken werden snel vervangen, zodat hun aantal altijd op 10.000 bleef. Ook Xerxes zelf, in 300 een enorm, androgyn figuur dat behangen is met kettingen, make-up en piercings, doet onmenselijk aan. In werkelijkheid was hij een wat kleinere man met een baard en traditionele Perzische kleding. Bovendien begaf hij zich tijdens de beslissende strijd niet op het slagveld, maar kwam hij hier pas later naar toe.

Spartaanse opvoeding
Van jongs af aan werden Spartaanse jongens onderworpen aan de spreekwoordelijke Spartaanse opvoeding, de agoge. Zware fysieke training, sober leven en een initiatierite waren hier de kenmerken van. Niet alle kinderen kwamen überhaupt aan deze leerschool toe; misvormden en zwakzinnigen werden bij geboorte verstoten. In de film krijgen we hier een glimp van te zien: een aantal onfortuinlijke kinderen wordt van een klif geworpen. In werkelijkheid was het gebruikelijk hen te vondeling te leggen. De film toont ook een militaire initiatierite, het doden van een wolf. Ook in dit geval was de realiteit minder spectaculair: een Spartaanse jongeling moest een staatsslaaf, een zogeheten heloot, vermoorden zonder te worden gepakt.



Vrouwen
Opvallend is de positie van de Spartaanse koningin Gorgo (508-480 v.Chr.). Ze komt over als een geëmancipeerde vrouw, die Leonidas (on)gevraagd van advies voorziet. Dit is niet zo ver bezijden de waarheid, want Spartaanse vrouwen hadden inderdaad een hogere status dan elders in Griekenland. Ze werden zelfs fysiek getraind om de beste krijgers te kunnen voortbrengen. Echter, in de Perzische maatschappij genoten vrouwen nog meer aanzien.

Verrader
In 300 wordt de slag beslist door verraad van de gebochelde Spartaan Ephialtes. Omdat hij als Spartaan misvormd was geboren, waren zijn ouders met hem gevlucht. Voor de veldslag bood Ephialtes de Spartaanse koning zijn diensten aan, maar die wees hem af. Wraakgevoelens zorgen ervoor dat hij zich tot Xerxes wendt en hem op een geheim pad wijst dat achter de Spartaanse linie loopt. Ephialtes heeft echt bestaan hij was een herder uit de buurt van Thermopylae. Uit hebzucht naar rijkdom wees hij de Perzen het pad dat de ondergang van de Spartanen betekende.

Bekende citaten
In 300 passeren bekende citaten uit de antieke literatuur de revue. Uitspraken als ‘Tonight we dine in hell’ , ‘Then we will fight in the shade’ en ‘Come and get them’, zijn ontleend aan onder meer het werk van Diodoros Siculus en Herodotos. Herodotos, de grondlegger van de geschiedschrijving, is onze belangrijkste bron over de Perzische Oorlogen. Hij was enkele jaren voor de slag geboren en baseerde zijn verhalen op ooggetuigenverslagen en overgeleverde verhalen. We moeten dus altijd kritisch naar zijn ‘feiten’ kijken.

Politieke boodschap
Hoewel de filmmakers het zelf ontkennen, is er in 300 een onderliggende politieke boodschap te ontwaren. De Perzen vertegenwoordigen grofweg ‘het Oosten’ en de Spartanen ‘het Westen’. Bepaald nieuw is deze tegenstelling niet, ook Herodotos schilderde de strijdende partijen zo af. De Perzen zijn gericht op slavernij, mysticisme, decadentie en goddelijkheid. Bovendien hebben ze een uitgebreid kampement, met de nodige luxe. De Spartanen vechten daarentegen voor vrijheid, gerechtigheid, orde en gezag. Ze brengen de nacht door op hun schild.

Dergelijke oriëntalistische tegenstellingen zijn ook in de film Alexander te herkennen. De verbeelding van Spartanen als vrijheidsstrijders is misschien wel de grootste ironie van de film, aangezien de Spartaanse maatschappij zelf gebaseerd was op slavernij. In het achterhoofd van een Spartaans generaal speelde altijd de angst dat de slaven thuis in opstand zouden komen wanneer het veldleger op campagne was. Het is eigenlijk niet eens zo gek dat Iran zich in 2006 beklaagde over het beeld dat 300 van hun voorouders schetste.

Stripverfilming
Laten we, ondanks de vele historische fouten, vooral niet vergeten dat het hier om een stripverfilming gaat. De grafische effecten zijn spectaculair, net als de vele gevechtsscènes. En hoewel het geweld sterk overtrokken is, moeten we niet vergeten dat Xerxes het hoofd van Leonidas op een speer liet zetten na zijn dood. Zijn onthoofde lichaam werd uiteindelijk overgebracht naar Sparta en met koninklijke eer begraven.



Verder kijken en lezen:
► Boek Persian Fire (Londen 2005) Tom Holland
► Weblog  Jona Lendering over de strip ‘300’
► Recensie Times Literary Supplement Mary Beard over 300
► Artikel: Stripboeken voor de historische beleving op GeschiedenisBeleven.nl



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Rowan Huiskes, eindredactie: Bas de Rue