King of Devil's Island: subtiele uitblinker

Gepubliceerd op: 30 november 2011, auteur: Anne-Lot Hoek

Noorse jeugddelinquenten die in opstand komen tegen het gezag. Het lijkt een aardig thema voor een actiefilm, maar de Noorse film King of Devils’s Island van regisseur Marius Holst (1965) is een complex en subtiel drama dat raakt en overtuigt.

De film vertelt het ijzingwekkende verhaal van Bastøy, een Noors heropvoedingsinstituut voor jonge ‘criminelen’. Het op historische feiten gebaseerde verhaal dat zich afspeelt in 1915 gaat over uitzonderlijke kracht en moed. Maar ook over moreel besef en loyaliteit. Christelijke waarden die de jongens onder elkaar hoog weten te houden. Ironisch, aangezien de directie van het instituut die ‘deugdelijke Christenen’ van de jongens poogt te maken, zelf grossiert in immoreel, onzedelijk en sadistisch gedrag.

Voorbeeld gevangenis
Het eiland Bastøy, een Oslofjord voor de kust van Noorwegen werd vanaf 1900 gebruikt om jongens met een moeilijke achtergrond te isoleren. Al in 1907 kwamen de misstanden in het instituut door het boek Under Loven (onder recht) van schrijver Bjørn Evje aan het licht. Het boek beschrijft de afschuwelijke strafmaatregelen en leefomstandigheden van de jongens. Door de publicatie kwam er een publiek debat op gang waardoor de situatie iets verbeterde. Toch duurde het tot 1953 voordat het instituut haar deuren sloot.

Bastøy is nog steeds een eiland voor gevangenen. Maar de huidige filosofie verschilt behoorlijk met die van vroeger: ‘wanneer je een mens als een mens behandelt, is de kans groter dat hij een normaal leven oppakt na zijn vrijlating.’ De recidive van de gevangenis is met 30 procent laag. In Europa ligt dat gemiddeld op ongeveer 60 of 70 procent. De gevangenen van Bastøy genieten een grote mate van vrijheid en verantwoordelijkheid. Ze rijden paard, wandelen op het strand en hebben de sleutel van hun eigen kamer op zak. Maar begin 20e eeuw zag dat plaatje er geheel anders uit.

Heldhaftige delinquenten
Jongens tussen de elf en achttien waren het, die gevangen zaten op Bastøy. Sommigen hadden geweld gepleegd, anderen deden niet meer dan een greep in de collectebus van hun plaatselijke kerkgemeente. In Bastøy leerden ze hun plek in de maatschappij kennen middels noeste arbeid, lijfstraffen, sadisme, seksueel misbruik en wreedheid.

Als de zeventienjarige moordenaar Erlin (Benjamin Helstad) het instituut binnenkomt is al snel duidelijk dat geen prijs hem te hoog is voor het terugwinnen van zijn vrijheid. Hij is een zeeman, een harpoenier en hij kent geen angst. De groep ziet hem al snel als leider. De directie probeert hem met lijfstraffen te temmen, maar zijn lijf is net zo sterk als zijn ijzeren wilskracht en doorzettingsvermogen. “Ik zag eens een walvis sterven. Hij had drie harpoenen in zijn lijf, dat onder de littekens zat van eerdere gevechten. Het koste hem een dag te sterven.”

Zijn vriend Olav (Trond Nilssen) kiest er juist voor ten koste van zijn eigen vrijheid in de bres te springen voor een medegevangene. Olov en Erlin komen vervolgens samen in opstand tegen de wreedheid en de leugens van de directie van het instituut. Wat volgt is een heftige escalatie met het gezag met dramatische gevolgen. 

Ingekleurde karakters
De film is in de tinten grijs, donkergroen en donkerblauw geschoten. Een huiveringwekkend grimmig decor. In samenspel met de ijzige Scandinavische winter en de uniforme pakjes van de jongens doet de sfeer enigszins concentratiekamp-achtig aan. Het acteerwerk van hoofdrolspelers Helstad en Nilssen is net als dat van directeur Hakon (Stellan Skarsgard) steengoed en weet te overtuigen. Wat erg sterk is aan de film, is dat de karakters zonder al teveel achtergrondinformatie duidelijk ingekleurd zijn. De constante morele afwegingen die Olov en Erlin maken om voor hun eigen vrijheid of voor waarden als rechtvaardigheid en loyaliteit te knokken, is prachtig neergezet.

Subtiele uitblinker
Daardoor weet de film met weinig woorden en zonder opsmuk te raken. Dat heeft ook met de goed gekozen timing en ritme van de film te maken. Tot het eind zit je met opeen geklemde kaken in spanning de plot af te wachten. Die doet dan even wat te actiefilm-achtig aan, maar dat brengt de subtiliteit van de film geen enkele schade toe. Een film die doet huiveren. Een verhaal dat er in geslaagd is de geschiedenis in te kleuren van een inktzwarte bladzijde uit het Noorse verleden. Een subtiele uitblinker.

Het is dan ook zeer terecht dat King of Devil’s Island in Noorwegen en in Europa behoorlijk in de prijzen is gevallen, zoals die voor Best Norwegian Film 2011. Tijdens het Leidse Film Festival werd de film door het publiek uitgeroepen tot Beste Film.



 
► Bekijk de trailer van King of Devil's Island op Geschiedenis Beleven.nl 



©GeschiedenisBeleven.nl, auteur: Anne-Lot Hoek, foto's: Amstel Film