Black Venus: de circusact Saartjie Baartman

Gepubliceerd op: 1 februari 2011, auteur: Ellen Rorije

Het jaar 1817. In de Koninklijke Academie voor Geneeskunde te Parijs wacht een zaal vol wetenschappers op een grote onthulling door de anatoom Georges Cuvier. Deze Cuvier haalt een wit doek omhoog en daar staat ze: Saartjie Baartman. Of althans, een afgietsel van haar.


Zo begint de film Black Venus van de regisseur Abdellatif Kechiche over het tragische leven van Saartjie Baartman (1789-1815). Deze vrouw van de Khoisan-stam in Zuid-Afrika, in de volksmond ook wel bekend als de Hottentotten, wordt door haar meester Hendrick Cezar meegenomen naar Londen. Hij ziet in haar een exotisch object waarmee hij veel geld kan verdienen. Dit omdat de kenmerken van een Hottentot vrouw, grote billen en naar men zegt grote schaamlippen, wel eens veel publiek kan trekken. Helaas biedt de film geen inkijk in de jeugd van Saartjie op het Afrikaanse continent.

Kunstjes
De film neemt je vervolgens mee naar het Londen van 1810 en zien we Saartjie, overigens prachtig gespeeld door Yahima Torres, in een kooi zitten. De act die daarop volgt zorgt ervoor dat je maag omdraait. Saartjie moet zich als een wilde gedragen, kunstjes doen en de climax van de show is dat het publiek wordt aangespoord om haar aan te raken, zelfs op de meest intieme plaatsen. Na de show zien we haar naar de kleedkamer lopen en veel alcohol tot zich nemen. Het lijkt alsof ze haar verdriet verdrinkt.

Vrije wil of slavernij
Werkt ze uit vrije wil mee aan de show of wordt ze ertoe gedwongen? In eerste instantie lijkt ze vrij. Na het optreden zien we haar bijvoorbeeld in een keurige jurk met hoedje zitten in een koets en rijdt ze door Londen. Een zwarte vrouw in een koets zonder dat er een blanke man of vrouw bij is? Dit lijkt mij onwaarschijnlijk in die tijd. Ook krijgt ze de kans te ontsnappen uit haar situatie wanneer de anti-slavernij beweging een rechtszaak tegen Cezar aanspant. Deze zaak wordt geseponeerd omdat Saartjie verklaart uit vrije wil mee te werken aan de show. Waarom zegt ze dit? Dit wordt in de film niet duidelijk gemaakt.

We worden steeds meer meegezogen in haar leven. Je voelt haar onmacht, ziet in haar ogen dat ze eigenlijk niet mee wil werken aan de show. En je leeft je steeds meer in haar in.

Erotische show
Nadat Saartjie zich niet aan de afspraken van de show houdt is het voor Cezar welletjes en verkoopt hij haar aan Reaux, een berentemmer. Hij brengt Saartjie naar Parijs, waar ze voor de rijken een erotische show op moet voeren. Het publiek mag paardje op haar rijden en terwijl ze op een bed ligt mogen ze zelfs haar schaamlippen aanraken. Als Saartjie begint te huilen is de show voorbij, want dan wordt ze ineens menselijk en komt ze te dichtbij.

Wetenschapper Georges Cuvier ziet deze voorstelling en wil haar graag onderzoeken. Hij wil bewijzen dat er een hiërarchie bestaat tussen verschillende rassen. Hij biedt Reaux een hoop geld aan en Saartjie moet zich onderwerpen aan een groep wetenschappers die haar hele lichaam in kaart willen brengen. Ze heeft een lendendoek voor en weigert deze af te doen. Cuvier kan dus alles van haar opmeten behalve haar schaamstreek. Saartjie houdt nog een beetje trots over en ze loopt weg. Reaux kan niets meer met haar beginnen.

Op sterk water
Saartjie verliest haar waardigheid en eindigt tenslotte in de prostitutie. Op 26 jarige leeftijd overlijdt ze aan de gevolgen van een longontsteking. Ze wordt gebracht naar Cuvier die alsnog alles kan opmeten. Er wordt een afgietsel van haar gemaakt en haar schaamlippen en hersenen worden uit haar gesneden en op sterk water gezet. Nog tot 1974 kon het publiek haar bekijken in het Parijse Musée de l’Homme. Beelden laten zien dat ze pas in 2002 groots werd herbegraven in Zuid-Afrika.

Alles bij elkaar is Black Venus absoluut een aanrader. Racisme, seksisme en vooral onwetendheid betreffende andere culturen zijn thema’s die nog steeds zeer actueel zijn. Een film die onder de huid kruipt.

► Bekijk de trailer van Black Venus op GeschiedenisBeleven.nl

► Lees ook het artikel: Komt dat zien! Exotische mensen in de 19e eeuw

©GeschiedenisBeleven.nl / auteur: Ellen Rorije, foto’s: Wind Bunch